یکشنبه ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵

به گزارش رویترز، ترامپ در نخستین سال بازگشت خود به کاخ سفید، از تعرفه‌ها تا درگیری‌های نظامی، بارها از همین الگوی مذاکره استفاده کرده بود: بالا بردن فشار، تهدیدهای تند، رفتار غیرقابل پیش‌بینی و سپس تلاش برای گرفتن امتیاز. اما در مورد ایران، همین الگو اکنون به بن‌بست رسیده است. دو طرف همچنان در وضعیت توقف و انتظار قرار دارند و ترامپ، با وجود نشانه‌هایی از خشم و ناامیدی نسبت به بحران یازده‌هفته‌ای، تمایلی به نرم کردن لحن خود در برابر رهبران ایران نشان نداده است.
این وضعیت، امید به دستیابی سریع به یک راه‌حل مذاکره‌شده را کاهش داده و نگرانی‌ها را درباره طولانی شدن بحران افزایش داده است؛ بحرانی که به گفته رویترز، شوکی بی‌سابقه به عرضه جهانی انرژی وارد کرده و می‌تواند به دوره‌ای طولانی از رویارویی‌های مقطعی و سیاست لبه پرتگاه تبدیل شود. ایران با حفظ فشار بر تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت جهان، اهرم مهمی در دست دارد و همین امر، فشار اقتصادی و سیاسی بر دولت ترامپ را افزایش داده است.
تحلیلگران می‌گویند یکی از موانع اصلی توافق، ذهنیت حاکمان ایران و نیاز آنان به حفظ آبرو در برابر افکار عمومی داخلی است؛ به‌ویژه پس از آن‌که حملات آمریکا و اسرائیل شمار زیادی از رهبران ارشد جمهوری اسلامی را کشت و توان نظامی حکومت را به‌شدت کاهش داد. از سوی دیگر، ترامپ اصرار دارد خروج از جنگ را به‌عنوان یک پیروزی کامل برای آمریکا معرفی کند، حتی اگر واقعیت میدانی چنین تصویری را تأیید نکند. در چنین چارچوبی، ایران نیز باید شکست کامل را بپذیرد؛ چیزی که تحلیلگران می‌گویند بعید است تهران به آن تن دهد.
راب مالی، مذاکره‌کننده پیشین آمریکا در پرونده ایران در دولت‌های باراک اوباما و جو بایدن، به رویترز گفته است هیچ دولتی، نه فقط ایران، نمی‌تواند توافقی را بپذیرد که در داخل کشور به‌عنوان تسلیم شدن تعبیر شود. از نگاه او، همین اصرار بر تصویر «پیروزی مطلق» از سوی واشنگتن، مانعی جدی در برابر رسیدن به یک توافق معقول است.
بن‌بست با ایران در شرایطی ادامه دارد که ترامپ در داخل آمریکا نیز تحت فشار است. قیمت بالای بنزین، نارضایتی از جنگ و کاهش محبوبیت او در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، جمهوری‌خواهان را در موقعیتی دشوار قرار داده است. با این حال، سخنگوی کاخ سفید از روش ترامپ دفاع کرده و او را «مذاکره‌کننده‌ای ماهر» خوانده که به گفته او، همیشه «لحن درست» را انتخاب می‌کند و سابقه‌ای موفق در رسیدن به توافق دارد.
اما گزارش رویترز نشان می‌دهد همین لحن تند، در پرونده ایران به یکی از مشکلات اصلی تبدیل شده است. ترامپ در ماه گذشته در پیامی در شبکه اجتماعی خود تهدید کرد اگر ایران به توافق نرسد، تمدن این کشور را نابود خواهد کرد؛ پیامی که به گفته مقام‌های دولت آمریکا، بخشی از یک راهبرد امنیت ملی بررسی‌شده نبود و به‌صورت ناگهانی و بدون هماهنگی منتشر شد. او بعدتر از این تهدید عقب نشست و با آتش‌بس موافقت کرد، اما همچنان هشدارهایی درباره نابودی پل‌ها و شبکه برق ایران را تکرار کرده است.
هفته گذشته نیز ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره احتمال فروپاشی آتش‌بس گفت خبرنگاران زمانی خواهند فهمید آتش‌بس از بین رفته که «یک درخشش بزرگ از ایران» ببینند؛ عبارتی که برخی آن را اشاره‌ای تهدیدآمیز به استفاده از سلاح هسته‌ای تعبیر کردند، هرچند ترامپ گفته است هرگز چنین کاری نخواهد کرد. او همچنین رهبران ایران را با واژه‌هایی چون «دیوانه»، «اراذل» و «اوباش» توصیف کرده و تهران نیز با کارزاری گسترده در شبکه‌های اجتماعی، از جمله انتشار تصاویر و پیام‌های تحقیرآمیز، به او پاسخ داده است.
به نوشته رویترز، ترامپ بارها گفته ایران کاملاً درهم شکسته و برای توافق «التماس» می‌کند، اما ایرانی‌ها این ادعا را رد کرده‌اند. او هم‌زمان میان درخواست «تسلیم بی‌قید و شرط» و دعوت به مذاکره نوسان داشته است. در مقابل، مقام‌های ایران همین که توانسته‌اند از موج حملات نظامی جان به در ببرند و هزینه‌ای سنگین به اقتصاد جهانی تحمیل کنند، نوعی پیروزی برای خود قلمداد می‌کنند.
دنیس راس، مشاور ارشد پیشین آمریکا در امور خاورمیانه در دولت‌های دموکرات و جمهوری‌خواه، به رویترز گفته است نبود صبر راهبردی و تناقض در لحن رئیس‌جمهور، هر پیامی را که او بخواهد منتقل کند تضعیف می‌کند. برخی از تندترین اظهارات ترامپ در نیمه‌شب و در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» منتشر شده‌اند؛ از جمله زمانی که ماه گذشته ناگهان از محاصره بنادر ایران سخن گفت و ایران نیز در واکنش، آتش‌بسی را که پیشاپیش شکننده بود در معرض خطر قرار داد.
در روزهای سفر ترامپ به پکن، او تا حدی از حملات لفظی شدید به ایران خودداری کرد، زیرا درگیر روابط مهم با چین، متحد و مشتری نفتی تهران، بود. با این حال، تحلیلگران می‌گویند اگر ترامپ واقعاً در پی یافتن راه خروج از جنگ است، باید لحن خود را برای همیشه تغییر دهد. سعید خطیب‌زاده، معاون وزیر خارجه ایران، ماه گذشته در سفر به ترکیه در واکنش به اظهارات پی‌درپی ترامپ گفته بود: «او بیش از حد حرف می‌زند.»
ترامپ خود همواره غیرقابل پیش‌بینی بودن را بخشی از روش مذاکره‌اش معرفی کرده و گفته است این شیوه طرف مقابل را از تعادل خارج می‌کند. این روش در برخی پرونده‌های تجاری و درگیری‌های دیگر برای او نتایجی به همراه داشته است، اما مقام‌های پیشین آمریکا که تجربه مذاکره با ایران را دارند، می‌گویند چنین الگویی در برابر ایران به‌سختی جواب می‌دهد. آنان به ساختار ریشه‌دار نهادهای مذهبی و نظامی جمهوری اسلامی و نیز حساسیت تاریخی ایران نسبت به تحقیر و فشار خارجی اشاره می‌کنند.
نیت سوانسون، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا و عضو تیم مذاکره‌کننده با ایران تا ماه ژوئیه، به رویترز گفته است این تصور که اگر فشار کافی بر ایران وارد شود، تهران تسلیم خواهد شد، تصوری غلط است. به گفته او، این شیوه با واقعیت سیاست ایران سازگار نیست. باربارا لیف، فرستاده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه در دولت جو بایدن، نیز گفته است کارزار ترامپ علیه ایران از نوعی تصور ساده‌انگارانه آسیب دیده است؛ تصوری که ایران را شبیه ونزوئلا می‌بیند و تاب‌آوری درونی حکومت ایران را دست‌کم می‌گیرد.
برخی کارشناسان حتی هشدار می‌دهند که سیاست کنونی آمریکا می‌تواند نتیجه‌ای معکوس داشته باشد. هدف اعلام‌شده ترامپ جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است، اما ترکیب حمله نظامی و دیپلماسی تهدیدآمیز ممکن است ایران را بیش از گذشته به این نتیجه برساند که تنها راه حفظ امنیت، حرکت به سوی بازدارندگی هسته‌ای است؛ همان‌گونه که کره شمالی با تکیه بر سلاح هسته‌ای خود را در برابر حمله خارجی مصون‌تر کرده است. ایران همواره گفته است غنی‌سازی اورانیوم را حق خود می‌داند و برنامه هسته‌ای‌اش اهداف صلح‌آمیز دارد.
افزون بر این، واشنگتن و تهران ظاهراً با دو ساعت متفاوت عمل می‌کنند. ترامپ معمولاً خواهان توافقی سریع است تا بتواند بحران را پشت سر بگذارد، اما هیئت‌های ایرانی سابقه طولانی در طولانی کردن مذاکرات دارند. عبدالخالق عبدالله، دانشگاهی اماراتی، گفته است ترامپ می‌تواند لحن خود را آرام‌تر کند، اما به نظر او سرسختی ایران بیش از تهدیدهای ترامپ عامل اصلی بن‌بست کنونی است. در مقابل، تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کوئینسی در واشنگتن، معتقد است رهبران تهران ممکن است رفتار ناپایدار ترامپ را نشانه‌ای از درماندگی ببینند و به این نتیجه برسند که می‌توانند منتظر بمانند تا او خسته شود.
گزارش رویترز تصویری از بحرانی ارائه می‌دهد که در آن نه فشار نظامی توانسته ایران را به تسلیم وادارد، نه تهدیدهای لفظی ترامپ راه توافق را باز کرده است. ایران با تکیه بر بقای سیاسی و اهرم تنگه هرمز می‌کوشد از موضع ضعف مطلق ظاهر نشود و ترامپ نیز، درگیر فشار داخلی و نیاز به نمایش پیروزی، حاضر نیست از زبان پیروزمندانه و تحقیرآمیز خود فاصله بگیرد. نتیجه، بن‌بستی خطرناک است که می‌تواند هم جنگ را طولانی‌تر کند و هم هزینه آن را برای مردم منطقه، اقتصاد جهانی و خود آمریکا افزایش دهد.