عربستان خواهان پیمان عدم تعرض با ایران؛ بحران عمیقتر در کل ساختار امنیتی خاورمیانه در پس جنگ
شنبه ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵
عربستان سعودی در گفتوگو با متحدان خود، ایده یک پیمان عدم تعرض میان ایران و
کشورهای خاورمیانه را مطرح کرده است؛ طرحی که به گفته دیپلماتها، میتواند پس
از پایان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، به یکی از چارچوبهای اصلی برای مدیریت
تنشهای منطقهای تبدیل شود. فایننشال تایمز گزارش داد ریاض گفته است برای این
ایده، “فرایند هلسینکی” در اروپا را بهعنوان یک الگوی ممکن در نظر دارد؛ مدلی که
در دهه ۱۹۷۰ به کاهش تنش میان بلوکهای رقیب در دوران جنگ سرد کمک کرد.
کشورهای عربی خلیج فارس از آغاز جنگ نگران بودهاند که در پایان درگیری، با
ایرانی ضعیفتر اما تندروتر در همسایگی خود روبهرو شوند؛ آن هم در شرایطی که
احتمال کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه نیز مطرح است. در چنین فضایی، ایده
یک پیمان عدم تعرض از نگاه ریاض فقط یک ابتکار دیپلماتیک نیست، بلکه تلاشی
برای جلوگیری از دور تازهای از بیثباتی است.
دیپلماتهای غربی گفتهاند این طرح فقط یکی از چند ایدهای است که روی میز قرار
دارد، اما در پایتختهای اروپایی و در نهادهای اتحادیه اروپا از آن استقبال شده است.
از نگاه حامیان این ایده، چنین چارچوبی میتواند هم مانع درگیریهای آینده شود و هم
برای تهران نوعی تضمین فراهم کند که خود نیز هدف حمله قرار نخواهد گرفت.
در گزارش فایننشال تایمز آمده است بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی از اصل
چنین ابتکاری استقبال میکنند، زیرا بهدنبال آن هستند که امنیت منطقه بیش از گذشته
به دست بازیگران خود منطقه سپرده شود، نه قدرتهای خارجی. از این منظر، ایران
نیز ممکن است از چنین طرحی استقبال کند، چون سالهاست بر این ایده پافشاری
میکند که کشورهای منطقه باید خودشان امور امنیتی خود را مدیریت کنند.
با این حال، مسیر این طرح هموار نیست. یکی از پرسشهای اصلی این است که چه
کشورهایی قرار است در چنین ترتیبی حضور داشته باشند. به گفته یک دیپلمات عرب،
بدون حضور اسرائیل، این چارچوب ممکن است ناقص یا حتی از نظر برخی بازیگران
بیاثر باشد، اما در فضای فعلی هم گرد آوردن ایران و اسرائیل در یک سازوکار
مشترک عملا بسیار دشوار به نظر میرسد. همین مسئله نشان میدهد که ایده
سعودی، هرچند از نظر سیاسی مهم است، هنوز با موانع جدی در سطح اجرا
روبهروست.
امارات در طول جنگ، تندترین موضع را در میان کشورهای حوزه خلیج فارس علیه
ایران داشته و بهصراحت از گسترش رابطه با اسرائیل دفاع کرده است. در مقابل،
عربستان و برخی دیگر از کشورهای منطقه بیشتر از تلاشهای میانجیگرانه پاکستان
برای پایان دادن به جنگ حمایت کردهاند.
در کنار نگرانی از ایران، بخشی از دولتهای عربی و اسلامی اکنون اسرائیل را نیز
بهعنوان یک بازیگر بیثباتکننده میبینند؛ کشوری که بهگفته آنها با ادامه حملات
در لبنان، غزه و سوریه، خود به یکی از منابع اصلی بحران در منطقه تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، طرح عربستان را میتوان تلاشی برای پاسخ به یک واقعیت تازه
دانست: اینکه منطقه پس از جنگ، نه فقط با مسئله ایران، بلکه با یک بحران عمیقتر
در کل ساختار امنیتی خاورمیانه روبهرو خواهد بود.