چهارشنبه ۲۷ اسفند ۱۴۰۴

گزارشی تازه گاردین نشان می‌دهد که جاناتان پاول، مشاور امنیت ملی بریتانیا، در آخرین دور گفت‌وگوهای آمریکا و ایران در ژنو حضور داشته و بر این باور بوده است که پیشنهاد تهران درباره برنامه هسته‌ای‌اش آن‌قدر مهم و جدی بوده که می‌توانسته از شتاب به‌سوی جنگ جلوگیری کند. بر اساس این گزارش، پاول پس از مذاکرات اواخر فوریه در ژنو به این جمع‌بندی رسیده بود که پیشرفت واقعی حاصل شده و پیشنهاد ایران حتی برای ناظران غربی نیز «غافلگیرکننده» بوده است.
دو روز پس از پایان این گفت‌وگوها، و در حالی که زمان دور بعدی مذاکرات فنی در وین تعیین شده بود، آمریکا و اسرائیل حمله خود به ایران را آغاز کردند. گاردین می‌نویسد حضور پاول در این مذاکرات و آگاهی نزدیک او از روند آن، از سوی سه منبع مختلف تأیید شده است. به گفته یکی از این منابع، پاول در اقامتگاه سفیر عمان در منطقه کولوژنی ژنو حاضر بوده و نقش مشاور را ایفا می‌کرده است؛ حضوری که تا حدی بازتاب نگرانی گسترده از سطح تخصص هیئت آمریکایی در مذاکرات بود، هیئتی که چهره‌های اصلی آن جرد کوشنر، داماد ترامپ، و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه او، بودند.
این گزارش می‌گوید کوشنر و ویتکاف برای جبران کمبود تخصص فنی، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، را به مذاکرات ژنو دعوت کرده بودند تا نقش مشاور فنی ایفا کند؛ اقدامی که از نگاه برخی ناظران اساساً وظیفه او نبود. در همین حال، پاول با خود یک تیم کارشناسی از دفتر کابینه بریتانیا نیز به مذاکرات برده بود. یک دیپلمات غربی به گاردین گفته است پاول معتقد بود «توافق قابل دستیابی است»، هرچند ایران هنوز به‌ویژه در مسئله بازرسی‌های سازمان ملل از تأسیسات هسته‌ای خود، به نقطه نهایی نرسیده بود.
به گفته یک مقام سابق که از سوی برخی شرکت‌کنندگان در جریان جزئیات مذاکرات قرار گرفته بود، تیم آمریکایی فاقد گروه تخصصی فنی بود و به همین دلیل بریتانیایی‌ها از آنچه ایرانی‌ها روی میز گذاشتند شگفت‌زده شده بودند. او گفته است که پیشنهاد ایران هنوز یک توافق کامل نبود، اما پیشرفت مهمی محسوب می‌شد و بعید بود آخرین پیشنهاد تهران باشد. از نگاه تیم بریتانیایی، دور بعدی مذاکرات در وین می‌توانست بر پایه همین پیشرفت‌ها ادامه یابد، اما این فرصت هرگز به وجود نیامد، چون حمله آمریکا و اسرائیل دو روز زودتر آغاز شد.
حضور پاول در گفت‌وگوهای ژنو، و حتی در دور قبلی نشست‌های همین ماه در سوئیس، بخشی از چرایی احتیاط و بی‌میلی لندن به حمایت از حمله آمریکا به ایران را توضیح می‌دهد؛ موضعی که روابط لندن و واشنگتن را وارد یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های خود کرده است. بر اساس این گزارش، بریتانیا هیچ مدرک قانع‌کننده‌ای درباره وجود یک تهدید قریب‌الوقوع موشکی از سوی ایران علیه اروپا یا دستیابی فوری ایران به سلاح هسته‌ای ندیده بود. همین مسئله باعث شد لندن حمله را هم زودهنگام بداند و هم از منظر حقوقی، غیرقانونی تلقی کند؛ زیرا از دید دولت بریتانیا، راه‌حل مذاکره هنوز باز بود.
در این چارچوب، گاردین جزئیاتی از پیشنهاد ایران را نیز منتشر کرده است که نشان می‌دهد چرا برخی میانجی‌گران و مقام‌های بریتانیایی آن را یک فرصت واقعی برای توافق می‌دانستند. به گفته مقام‌های بریتانیایی، آن‌ها از این موضوع تحت تأثیر قرار گرفته بودند که ایران آماده بوده این توافق دائمی باشد و برخلاف توافق هسته‌ای ۲۰۱۵، تاریخ انقضا یا «بندهای غروب» نداشته باشد. همچنین تهران پذیرفته بود که ۴۴۰ کیلوگرم ذخیره اورانیوم با غنای بالا را زیر نظر آژانس در داخل ایران رقیق کند و در آینده نیز هیچ ذخیره تازه‌ای از اورانیوم با غنای بالا انباشته نشود.
گزارش می‌افزاید که در جلسه نهایی، ایران با توقف سه تا پنج‌ساله غنی‌سازی داخلی موافقت کرده بود، اما هیئت آمریکایی در نشست بعدازظهر، پس از مشورت با ترامپ، خواستار توقف ده‌ساله شد. با این حال، به نوشته گاردین، ایران در عمل پس از بمباران تأسیسات غنی‌سازی خود عملاً امکان غنی‌سازی داخلی را هم از دست داده بود. علاوه بر این، تهران پیشنهادی اقتصادی نیز مطرح کرده بود که میانجی‌ها آن را «بونانزای اقتصادی» توصیف کرده‌اند؛ پیشنهادی که بر اساس آن، آمریکا می‌توانست در برنامه آینده هسته‌ای غیرنظامی ایران مشارکت داشته باشد. در مقابل، نزدیک به ۸۰ درصد تحریم‌های اقتصادی ایران، از جمله دارایی‌های مسدودشده این کشور در قطر، باید لغو می‌شد.
به نوشته گاردین، وزیر خارجه عمان و میانجی اصلی مذاکرات بر این باور بوده که پیشنهاد ایران درباره «صفر شدن ذخیره اورانیوم با غنای بالا» یک پیشرفت تعیین‌کننده بوده و نشان می‌داده که توافق در دسترس است. با این حال، روایت‌ها درباره موضع نهایی هیئت آمریکایی متفاوت است. برخی می‌گویند کوشنر از مذاکرات این تصور را منتقل کرده بود که ترامپ از آنچه حاصل شده استقبال خواهد کرد، اما برخی دیگر بر این باورند که مذاکره‌کنندگان آمریکایی از همان ابتدا می‌دانستند برای منصرف کردن ترامپ از جنگ، چیزی بسیار بزرگ‌تر لازم است.
در یکی از تندترین ارزیابی‌های نقل‌شده در این گزارش، یک دیپلمات خلیجی گفته است: «ما ویتکاف و کوشنر را دارایی‌های اسرائیل می‌دانستیم که رئیس‌جمهوری را به سوی جنگی کشاندند که خود او حالا می‌خواهد از آن بیرون بیاید.»
انتشار این گزارش بازتاب سیاسی فوری نیز در بریتانیا داشته است. روز سه‌شنبه در پارلمان، لیز ساویل رابرتس، نماینده حزب ولزی پلاید کامری، با استناد به همین گزارش از وزیر خارجه بریتانیا، ایوت کوپر، پرسید که اگر گزینه دیپلماتیک هنوز زنده بوده و هیچ مدرکی از تهدید فوری ایران وجود نداشته، آیا این به معنای آن نیست که حملات اولیه آمریکا و اسرائیل زودهنگام و غیرقانونی بوده است؟ کوپر در پاسخ تأیید کرد که بریتانیا از مسیر مذاکرات و روند دیپلماتیک پیرامون پرونده هسته‌ای حمایت می‌کرده و خواهان ادامه آن بوده است و همین هم یکی از دلایل موضع لندن در قبال حملات اولیه آمریکا بوده است.
این گزارش در مجموع تصویری روشن‌تر از پشت‌پرده روزهای پیش از جنگ ارائه می‌کند: در حالی که پنجره‌ای برای توافق هنوز باز بوده و حتی مشاور امنیت ملی بریتانیا آن را جدی و قابل پیگیری می‌دانسته، تصمیم به حمله نظامی گرفته شده است. از این منظر، روایت گاردین فقط درباره حضور یک مقام بریتانیایی در مذاکرات نیست، بلکه درباره این پرسش بنیادی‌تر است که جنگ در شرایطی آغاز شد که دیپلماسی چشم‌اندازی روشن‌تر از همیشه داشت.