چهارشنبه ۲۰ اسفند ۱۴۰۴

با گذشت بیش از یک سال از تهدیدهای تعرفه‌ای، اهانت‌های لفظی و تنش‌های دیپلماتیک دونالد ترامپ با متحدان اروپایی، اکنون رئیس‌جمهور آمریکا خود را در جنگ علیه ایران در وضعیتی می‌بیند که عملاً تنها اسرائیل را در کنار خود دارد. گزارش ان‌بی‌سی نیوز نشان می‌دهد واکنش محتاطانه، ناهماهنگ و گاه متضاد دولت‌های اروپایی به این جنگ، نه‌تنها شکاف تازه‌ای در روابط فراآتلانتیکی پدید آورده، بلکه خشم ترامپ را نیز متوجه برخی از نزدیک‌ترین شرکای سنتی واشنگتن کرده است.
این تنش از همان آغاز حملات آمریکا به ایران آشکار شد. ترامپ روز دوشنبه، پس از آنکه کی‌یر استارمر، نخست‌وزیر بریتانیا، در مرحله نخست با استفاده آمریکا از پایگاه‌های بریتانیایی برای حملات اولیه مخالفت کرد و تنها بعدتر اجازه داد این پایگاه‌ها برای اقدامات «دفاعی» به کار گرفته شوند، با لحنی تحقیرآمیز گفت: «ما با وینستون چرچیل طرف نیستیم.» این جمله به‌خوبی نشان داد که کاخ سفید از سطح حمایت لندن رضایت ندارد و آن را کمتر از انتظار خود می‌داند.
تنش با اسپانیا حتی آشکارتر شد. یک روز پس از ماجرای بریتانیا، دولت اسپانیا اجازه نداد هواپیماهای نظامی آمریکا از پایگاه‌های مشترک دو کشور در اندلس استفاده کنند. ترامپ در واکنش تهدید کرد که آمریکا برای «قطع کامل تجارت با اسپانیا» اقدام خواهد کرد؛ کشوری که عضو بازار واحد اتحادیه اروپا است و هرگونه تهدید تجاری علیه آن، در عمل می‌تواند کل مناسبات آمریکا و اتحادیه اروپا را تحت تأثیر قرار دهد.
فرانسه نیز با حمایت از موضع اسپانیا، خشم بیشتری را متوجه خود کرد. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، روز سه‌شنبه اعلام کرد حملات به ایران «خارج از چارچوب حقوق بین‌الملل» بوده است. این موضع‌گیری، در شرایطی که واشنگتن می‌کوشد عملیات خود را مشروع و ضروری جلوه دهد، به‌معنای زیر سؤال بردن مبنای حقوقی جنگ از سوی یکی از مهم‌ترین قدرت‌های اروپایی بود.
با این همه، همه رهبران اروپایی از نظر ترامپ در یک موقعیت قرار نگرفته‌اند. برخی از آنان دست‌کم تاکنون توانسته‌اند رضایت نسبی او را حفظ کنند. فردریش مرتس، صدراعظم محافظه‌کار آلمان، از جمله این چهره‌هاست. او در زمانی که ترامپ در حضورش از اسپانیا انتقاد می‌کرد، در کنار رئیس‌جمهور آمریکا نشسته بود و به نظر می‌رسد با اجازه دادن به استفاده از پایگاه هوایی رامشتاین در جریان جنگ، جایگاه خود را نزد ترامپ حفظ کرده است. ترامپ درباره آلمان گفته است: «آلمان عالی بوده. آنها به ما اجازه می‌دهند در برخی مناطق فرود بیاییم و ما قدردان این موضوع هستیم.»
در ایتالیا نیز نشانه‌هایی از همراهی محتاطانه دیده شده است. روزنامه کوریره دلاسرا گزارش داده که ترامپ از جورجا ملونی، نخست‌وزیر راست‌گرای ایتالیا، تمجید کرده است. ملونی گفته بود کشورش به توافق‌های موجود درباره استفاده از پایگاه‌ها احترام خواهد گذاشت. ترامپ در یک گفت‌وگوی تلفنی او را «رهبری بزرگ» توصیف کرده که «همیشه سعی می‌کند کمک کند». این ستایش، در قیاس با حملات لفظی او به دیگر رهبران اروپایی، نشانه‌ای از تمایل کاخ سفید به حفظ و برجسته کردن متحدانی است که در چارچوب مورد نظر آمریکا حرکت می‌کنند.
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، نیز روز چهارشنبه گفت ترامپ انتظار دارد «همه متحدان اروپایی ما، البته، در این مأموریت که مدت‌ها انتظارش می‌رفت، همکاری کنند.» او مدعی شد ایران نه‌فقط آمریکا و اسرائیل، بلکه متحدان اروپایی واشنگتن را نیز تهدید می‌کند. این موضع‌گیری نشان می‌دهد دولت آمریکا می‌کوشد جنگ را نه یک اقدام یک‌جانبه، بلکه عملیاتی در دفاع از امنیت گسترده‌تر غرب معرفی کند؛ هرچند در عمل، میزان همراهی اروپا بسیار محدودتر و محتاطانه‌تر از آن چیزی بوده که واشنگتن می‌خواست.
گزارش ان‌بی‌سی یادآوری می‌کند اروپا در مداخلات نظامی پیشین آمریکا، از افغانستان تا عراق، نقش‌هایی مهم ایفا کرده بود، اما این نخستین بار نیست که واشنگتن بدون همراهی کامل متحدان غربی دست به جنگ می‌زند. با این حال، پاسخ سرد و مشروط اروپا به جنگ با ایران، همراه با تهدیدهای گسترده‌تر ترامپ، این نگرانی را برانگیخته که شکاف دیپلماتیک موجود بتواند به یک رویارویی تازه تجاری نیز تبدیل شود.
با وجود این، همه کارشناسان این فاصله را به معنای گسستی واقعی نمی‌دانند. فواز جرجس، استاد روابط بین‌الملل در مدرسه اقتصاد لندن، گفته است نباید چنین تصور کرد که دولت‌های اروپایی واقعاً از آمریکا در جنگ علیه ایران حمایت نمی‌کنند. به گفته او، نباید بیش از حد بر لفاظی‌های رهبران اروپایی متمرکز شد، بلکه باید به عملکرد آنان و استقرار توان دریایی و هوایی‌شان برای ارائه حمایت مستقیم یا غیرمستقیم از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران توجه کرد.
همین برداشت را می‌توان در مواضع مقام‌های اتحادیه اروپا نیز دید. کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، روز جمعه گفت تغییر جهت سیاست خارجی واشنگتن «روابط فراآتلانتیکی را از بنیان لرزانده است»، اما همزمان در موضعی نزدیک به آمریکا، ایران را «صادرکننده جنگ» نامید. او همچنین گفت تهران در تلاش است در منطقه «آشوب» ایجاد کند و در عین حال از امکان آن سخن گفت که مردم ایران بتوانند «آینده خود را تعیین کنند». این دوگانه، بازتاب‌دهنده همان وضعیت پیچیده اروپا است: فاصله گرفتن از لحن و روش ترامپ، اما بدون بریدن کامل از چارچوب راهبردی مشترک با آمریکا.
جرجس می‌گوید با وجود همه اختلاف‌ها با ترامپ، و با وجود آنچه او «زورگویی» و «تحقیر اروپا» می‌نامد، بیشتر رهبران اروپایی همچنان احساس می‌کنند به چتر راهبردی آمریکا وابسته‌اند. از نظر او، تنها نخست‌وزیر اسپانیا بوده که واقعاً «ایستادگی» کرده است.
در سطح عملی نیز، هرچند پاسخ اروپا به درخواست‌های آمریکا یکسان نبوده، اما این قاره در دفاع از خود در برابر هرگونه تهدید احتمالی ایران موضعی هماهنگ‌تر نشان داده است. اسپانیا، ایتالیا، فرانسه و هلند پس از آنکه یک پهپاد ساخت ایران روز دوشنبه به یک پایگاه بریتانیایی در قبرس اصابت کرد، نیروها و تجهیزات دریایی و هوایی خود را به این جزیره عضو اتحادیه اروپا اعزام کردند. اسپانیا حتی پیشرفته‌ترین ناو جنگی خود را به شرق مدیترانه فرستاد؛ اقدامی که در عین رد همکاری مستقیم با جنگ ترامپ، تعهد مادرید به همکاری دفاعی اروپایی را نشان می‌دهد.
در بریتانیا نیز وزارت دفاع روز شنبه اعلام کرد یکی از دو ناو هواپیمابر این کشور در وضعیت آمادگی پیشرفته قرار گرفته است؛ خبری که گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال اعزام آن به مدیترانه را افزایش داد. همین تحرکات نشان می‌دهد که اروپا، حتی اگر حاضر نباشد به‌طور کامل در جنگ ترامپ شریک شود، در حال آماده شدن برای مهار پیامدهای احتمالی گسترش آن است.
ترامپ در واکنش به موضع استارمر در شبکه اجتماعی خود نوشت: «اشکالی ندارد، نخست‌وزیر استارمر، دیگر به آنها احتیاجی نداریم. ما به کسانی نیاز نداریم که وقتی جنگ را برده‌ایم تازه به آن بپیوندند.» این جمله، هم عصبانیت ترامپ را نشان می‌داد و هم تلاشی برای کوچک جلوه دادن اهمیت همراهی اروپایی‌ها. اما خودِ درخواست‌های مکرر آمریکا از دولت‌های اروپایی برای حمایت، به‌نوشته ان‌بی‌سی، نشان می‌دهد واشنگتن همچنان خواهان نوعی رابطه متقابل و سودمند با اروپا است؛ رابطه‌ای که پس از بازگشت ترامپ به قدرت، بارها دچار تزلزل و ابهام شده است.
مایکل بوچیورکیو، پژوهشگر ارشد غیرمقیم مرکز اوراسیای شورای آتلانتیک، به ان‌بی‌سی نیوز گفته است به نظر می‌رسد ترامپ اکنون دریافته که اروپا اهمیت دارد. او گفته رئیس‌جمهور آمریکا از دولت‌های متعددی درخواست حمایت کرده و احتمالاً احساس می‌کند آنان به اندازه کافی پشتیبان او نیستند. به گفته او، در سال ۲۰۲۵ دولت‌های اروپایی برای جلب حمایت واشنگتن در جنگ اوکراین با حالتی التماس‌آمیز به آمریکا مراجعه می‌کردند، اما اکنون به این نتیجه رسیده‌اند که باید مستقل‌تر عمل کنند.
در همین حال، جنگ ایران بر معادلات دیگری نیز اثر گذاشته است؛ از جمله بر جایگاه اوکراین در نگاه واشنگتن. ان‌بی‌سی یادآوری می‌کند که ترامپ یک سال پیش ولودیمیر زلنسکی را «دیکتاتور» خوانده و گفته بود او هیچ «برگ برنده‌ای» در دست ندارد، و همزمان حمایت آمریکا از اوکراین در جنگ با روسیه را کاهش داده بود. اما زلنسکی روز چهارشنبه اعلام کرد که آمریکا اکنون برای کمک در زمینه دفاع ضدهوایی و مقابله با پهپادها به اوکراین رجوع کرده است؛ حوزه‌ای که اوکراین طی سال‌های جنگ با روسیه و مقابله با پهپادهای شاهد طراحی‌شده در ایران تجربه فراوانی در آن به دست آورده است.
زلنسکی در شبکه ایکس نوشت که آمریکا از اوکراین برای ارائه حمایت مشخص در برابر پهپادهای شاهد در منطقه خاورمیانه درخواست کمک کرده و او نیز دستور داده ابزارهای لازم فراهم شود و متخصصان اوکراینی در محل حضور یابند تا امنیت مورد نیاز را تضمین کنند. بوچیورکیو در این باره گفته است زلنسکی اکنون «برگ‌های بسیار قوی‌تری نسبت به یک هفته پیش در دست دارد».
گزارش ان‌بی‌سی نیوز تصویری از شکاف، تردید و بازآرایی در مناسبات فراآتلانتیکی ارائه می‌دهد. اروپا در برابر جنگ ایران نه کاملاً در کنار آمریکا ایستاده و نه از آن فاصله کامل گرفته است. برخی کشورها مانند آلمان و ایتالیا همکاری بیشتری نشان داده‌اند، برخی دیگر مانند اسپانیا و فرانسه با صراحت بیشتری مخالفت یا محدودیت اعمال کرده‌اند، و در سطح کلی، اتحادیه اروپا در حالی که از لحن و یک‌جانبه‌گرایی ترامپ ناخشنود است، همچنان خود را به چتر امنیتی آمریکا وابسته می‌بیند. همین وضعیت دوگانه باعث شده ترامپ، در میانه جنگی که می‌خواست آن را با حمایت گسترده متحدان پیش ببرد، بیش از پیش خشم خود را متوجه همان متحدانی کند که هنوز نمی‌خواهند کاملاً از مدار واشنگتن خارج شوند، اما دیگر حاضر هم نیستند بی‌چون‌وچرا در کنار او بایستند.