شنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۲

کودتای دو هفته پیش در نیجر آشفتگی امنیتی و دیپلماتیک شدیدی در منطقه غرب آفریقا پدید آورده است. ایالات متحده و فرانسه تهدید کرده‌اند که برای استقرار دوباره یک رژیم طرفدار غرب در نیجر مداخله خواهند کرد.دو مقام غربی به آسوشیتدپرس گفتند که کودتاچیان نیجر به یک دیپلمات ارشد آمریکایی گفته‌اند که اگر کشورهای همسایه برای بازگرداندن حکومت مداخله نظامی کنند، محمد بازوم رئیس جمهور مخلوع را خواهند کشت.حکومت‌های نظامی همسایه در گینه، مالی و بورکینافاسو نیز وعده حمایت از حکومت نظامی نیجر را داده‌اند.
منابع معدنی غنی‌ای غرب آفریقا را به مرکز منافع و رقابت‌های ژئوپلیتیک تبدیل کرده و قدرت‌های بزرگ می‌خواهند دسترسی‌شان به فلزات گرانبهای منطقه را تضمین کنند. کودتا در نیجر توجه‌ها را به منابع غنی این کشور و به ویژه نقش اساسی آن در تأمین نیازهای انرژی اروپا و فرانسه جلب کرده است.
تقریباً تمام منطقه غرب آفریقا زمانی در استعمار فرانسه بود. حتی امروز نیز فرانسه، مثلاً از طریق کنترل اقتصادهای غرب آفریقا با تحمیل واحد پولی فرانک آفریقای مرکزی (CFA franc)، سیاست‌های نواستعماری‌اش را در منطقه دنبال می‌کند.
پاریس سیاست‌های پولی را بر کشورهای منطقه تحمیل می‌کند و حتی بخش اعظمی از صندوق معاملات خارجی نیجر، بورکینافاسو و مالی را در کنترل خود دارد. سیلا اقتصاد دان توسعه می‌گوید:فرانک آفریقای مرکزی مانعی سر راه صنعتی‌شدن و تحول ساختاری در این کشورهاست. این سیاست‌ها ابزاری نواستعماری است که همچنان چشم‌انداز هرگونه توسعه اقتصادی در کشورهای منطقه را از بین می‌برد.
نیجر منطقه‌ای حیاتی برای استراتژی آفریقایی پنتاگون است. ایالات متحده نیز یکی از بزرگترین و مهم‌ترین پایگاه‌های پهپادی‌اش را در نیجر دارد: پایگاه هوایی ۲۰۱ که ۱۱۰ میلیون دلار هزینه ساخت آن و سالانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون دلار هزینه نگهداری آن است.آمریکا از پایگاه‌های پهپادی خود در نیجر برای حفاظت از تسلط نظامی‌اش در غرب و شمال آفریقا استفاده می‌کند.
نیجر هفتمین تولیدکننده بزرگ اورانیوم در جهان است؛ فلزی که فرانسه دهه‌هاست به آن وابسته است. نیجر تنها کشور غرب آفریقا نیست که هم منابع استراتژیک غنی‌ای دارد و هم تحت کنترل حکومت نظامی است. هلالی از دولت‌های نظامی از خلیج آتلانتیک شروع می‌شود و جمهوری گینه که در سال ۲۰۲۱ یک کودتای موفق را تجربه کرد شامل می‌شود. گینه دومین تولیدکننده بزرگ بوکسیت در جهان است. بوکسیت ماده معدنی حیاتی در تولید آلومینیوم برای اقتصادهای صنعتی است و اهمیت بالایی برای بهای جهانی فلزات دارد.

مالی و بورکینافاسو نیز در بحث بازار منابع معدنی و تأثیر آن بر کودتاها اهمیتی اساسی دارند. در ۲۰۲۱، مالی با تولید بیش از ۶۳ تن طلا، به چهارمین تولیدکننده بزرگ این فلز در آفریقا بدل شد. تولید طلای بورکینافاسو در آن سال ۴۵ تن بود.
فیدل آماکیه اووسو، تحلیلگر مسائل امنیتی از غنا، به عرب‌نیوز می‌گوید:جاذبه طلا نه تنها منافع خارجی بلکه نیروهای مسلح خارجی را نیز برای استخراج منابع غنی به این مناطق جذب می‌کند. گروه شبه‌نظامیان روسی «واگنر» مشهورند به این با تأمین به اصطلاح «امنیت» کشور، از این منابع بهره می‌برند. وفور منابع معدنی توجه گروه‌های افراطی را به بورکینافاسو جذب کرده است.
مخالفان غربی حکومت‌های نوخاسته در غرب آفریقا، روسیه و گروه شبه‌نظامی واگنر را در پشت پرده تحولات اخیر غرب آفریقا می‌بینند.
در مقابل، بئاتریس بیانکی مشاور یک اندیشکده ایتالیای مستقر در سنگال می‌گوید: ادعای مداخله گروه واگنر در امور نیجر را نمی‌توان به مدد اسناد و شواهد اثبات کرد. او می‌افزاید:به نظر می‌رسد که کودتا در نیجر ریشه‌های داخلی دارد و حمایت خارجی‌ای در کار نیست. موقعیت شکننده رئیس‌جمهور محمد بازوم، دسته‌بندی‌ها و شکاف‌های داخل حزب حاکم و تنش‌های درون ارتش عامل وقوع این رویدادها بوده‌اند.

واکنش «اکوواس»، جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا که متشکل از ۱۵ کشور است، و نیز شرکای غربی آن اهمیتی بالا دارد. به نظر بیانکی، بسته به نتایج کودتا، احتمال اعمال تحریم و عوارض جانبی آن بر توافق‌های تجاری وجود دارد.
یکی از طرح‌های سرمایه‌گذاری که عامل تحول برای اقتصاد نیجر تلقی می‌شد و ترس آن می‌رود که تحریم‌های احتمالی آن را با خطر جدی مواجه کند، خط لوله نیجر-بنین است که شرکت ملّی نفت چین مالک و مجری آن است. در حال حاضر، ۷۵ درصد پروژه تکمیل شده و انتظار می‌رفت که در سه ماه نهایی ۲۰۲۳ انتقال تجاری نفت را آغاز کند. پیش‌بینی می‌شد که فروش نفت از راه این خط لوله تا سال ۲۰۲۵ تولید ناخالص داخلی نیجر را ۲۴ درصد و صادرات این کشور را تا ۶۸ درصد افزایش دهد.

نیجر به واسطه منابع غنی نفت و اورانیوم و نقش مهمش در جنگ با شورشیان اسلام‌گرا در منطقه ساحل اهمیتی استراتژیک برای ایالات متحده، چین، اروپا و روسیه دارد.رهبران حکومت جدید نیجر هشدار داده‌اند که فرانسه در حال برنامه‌ریزی برای مداخله نظامی است. در کنار فرانسه، وزارت خارجه ایالات متحده نیز با رئیس‌جمهور عزل‌شده نیجر، محمد بازوم فعالانه همکاری می‌کند تا او را به قدرت بازگرداند.