پنج نکته در حاشیه‌ی وقایع اخیر در فرانسه صداهایی که شنیده نشدند!
یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵
امید بهرنگ
این نوشته یادداشتی است که در گرماگرم مبارزات دانش‌آموزان در فرانسه نگاشته‌ام؛ یادداشتی مبتنی بر مشاهدات عینی، پرسش‌ها و بحث‌هایی که با رفقای دور و نزدیک داشته‌ام. هدف آن است که به خواننده برای دستیابی به تصویری روشن‌تر از وضعیت کنونی فرانسه یاری رساند. تز اصلی این نوشته آن است که برای فهم این جنبش، باید هم‌زمان به خشونت پلیس، تجربه‌ی طردشدگی جوانان حاشیه شهرها، نقش رسانه‌ها و بحران سیاسی اقتصادی اجتماعی گسترده توجه کرد؛ هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی برای توضیح همه‌ی ابعاد جنبش کافی نیست.
اکتبر ۲۰۲۶
*****
در یک ماه اخیر، با به خیابان آمدن دانش‌آموزان ــ یا به تعبیر دیگر، نسل زد ــ فضای سیاسی فرانسه دستخوش تحول شد. فاصله تخته سیاه تا سنگفرش خیابان به سرعت در نوردیده شد. مطالبات آموزشی سریعاً به خشم اجتماعی بدل شد. نسلی به میدان آمد تا آینده‌ای که دولتمردان – پدرسالار برای‌شان می‌خواستند رقم زنند را محاکمه کند. نسلی که با فداکاری و شهامت انشای ناتمام آینده را می نویسد. این واقعیت اساسی‌ای است که باید مدام بر آن تأکید کرد و لایه‌های آشکار و پنهانش را به رخ جهانیان کشید و از آن درس گرفت.
نکته اول: «غارت و تخریب‌ها منفی است یا مثبت؟»
قضیه پیچیده است. به چند دلیل:
یکم – قبل از هر چیز، در مقابل خشونتی که پلیس از ابتدای این جنبش به کار برده، «خشونت» به کار رفته از جانب شرکت کنندگان در جنبش اخیر به نسبت ناچیز است. معادله واقعی خشونت چنین است : صدها زخمی از میان معلمان و دانش آموزان، هزاران بازداشت افراد معترض، قطع شدن دست دو دانش آموز از مچ، داغان شدن فک دانش آموزی دیگر، کور شدن دو تن دیگر. درگذشت مرد میانسالی به دلیل سکته قلبی در اثر استنشاق گاز اشک آور، آسیب به بسیاری از منازل در اثر پرتاب نارنجکهای تفنگی و بمب های گاز اشک آور در کنار ضرب و شتم شدید هزاران شرکت کننده در تظاهرات. این واقعیت دارد که آسیب های کنونی به میزان آسیب های دوره جنبش جلیقه زردها نرسیده است ولی شدت و تراکم خشونت در ایندوره بیش از آن زمان بوده است. در جنبش جلیقه‌زردها، حدود صد نفر در طول یک سال آسیب جدی و سخت دیده بودند. اما این بار در کمتر از چند هفته با خشونتی روبرو بوده‌ایم که ابعادی از آن را برشمردیم. در سه هفته اول این جنبش، پلیس بیش از ۶۰۰۰ جوان را بازداشت کرده که ۸۵٪ آنان زیر ۱۸ سال هستند. با احتساب بازداشتی های روز ۱۷ اکتبر این تعداد به ۸۰۰۰ نفر در ظرف یک ماه رسیده‌است. بر خلاف تبلیغات رایج، بخش اعظم بازداشت شدگان دانش آموزان سفید پوست فرانسوی هستند. خطاست اگر کسی بخواهد «غارت و تخریب» فروشگاه ها و مغازه ها را معادل خشونت پلیس بداند. این بار نیز قدرت دولتی نه تنها خشونت را در انحصار خود داشته، بلکه آن را به شکل وحشیانه ای نیز به کار گرفته است.
آش خشونت پلیس در فرانسه آنقدر شور است که صدای بسیاری از مطبوعات اروپایی که وابستگی چندانی به رسانه‌های رسمی ندارند را درآورده است. همگی از مشت آهنین پلیس و از خشونت بیش از حد سخن راندند. اکثریت این قبیل مطبوعات خشونت پلیس را مشکل اصلی دانسته و مقاله های متعددی را به سابقه تاریخی خشونت پلیس در فرانسه اختصاص داده اند. به عنوان: پلیسی که «اول شلیک می‌کند بعد می‌پرسد !» (۱)
به همین دلیل است که یکی از شعارهای اصلی و مدام تکرارشونده و فراگیر در این جنبش – به‌ویژه در تظاهرات ۱۷ اکتبر – علیه خشونت پلیس بود. شعار ACAB در گوشه و کنار راهپیمایی ها شنیده می‌شد، شعاری که کوتاه شده این جمله است : «همه پلیس‌ها عوضی (حرامزاده) هستند» (ALL COPS ARE BASTARDS).
قابل ذکر است که در ژوئیه ۲۰۲۶ توسط مجلس ملی فرانسه طرحی تصویب شد که قانونی بودن استفاده پلیس از سلاح را موجه دانست. به قول مخالفان این لایحه، «حق کشتن» به پلیس اعطا شد. این طرح علیرغم مخالفت های گسترده از دستور کار خارج نشده و منتظر طی مراحل پارلمانی است. آماج چنین طرحی در درجه اول جوانان تهیدست حاشیه شهرها است. طبق این قانون زمانی پلیس خاطی مورد مؤاخذه یا مجازات احتمالی قرار می‌گیرد که خانواده مقتول اول بیگناهی فرزندشان را ثابت کند!!
دوم ـ در مقابل هزاران تصویر زیبا و الهام‌بخش، رسانه‌های دولتی و اصلی در فرانسه فقط بر «خشونت» روز ۱۷ اکتبر تمرکز کرده اند. «خشونتی» که بخش کمی از کنش جوانان را تشکیل داده است. این امر از سوی حکومت آگاهانه صورت گرفته و همانطور که در ادامه نشان خواهیم داد، مدتهاست که حول این موضوع تدارک سیاسی همه جانبه ای دیده شد.
تاکنون جنبه‌های مثبت، ترقی خواهانه و امید بخش این جنبش کمتر در سطح رسانه‌ها بروز یافته است : صحنه‌های شورانگیزی که بیان روحیه همدردی، همکاری و همدلی، خواندن سرودهای انقلابی، از جمله سرود انترناسیونال توسط یک گروه ارکستر نوپا و در مناسبت های مختلف و سردادن شعارهای پرمعنا در این جنبش است. به جرئت می‌توان گفت شعارهایی که دانش آموزان با ابتکارات و خلاقیتهای متنوع خویش بر مقواها نگاشته بودند، خصلت نمای واقعی جنبش اخیر است. شعارهایی مانند :
«جوانان خشمگین‌اند، نه فاشیست!»، «ما دیپلم می‌خواهیم، نه پلیس ویژه»، «تازه دیپلمم را گرفته‌ام و به دانشگاه می‌روم؛ اما روزی بالاخره پلیس تعقیبم می‌کند و به من شلیک خواهد کرد !»، «برای آنکه حرفمان را بشنوند، زیادی جوانیم؛ اما برای کتک خوردن به‌اندازه کافی بزرگیم!»، «قدرت به ما توهین می‌کند و حق‌مان را پایمال می‌سازد، اما رسانه‌ها می‌خواهند باور کنیم که همه‌چیز طبیعی است!»، «دولت روی ما می‌شاشد و رسانه‌ها به ما می‌گویند که باران می‌بارد!»، «آزادی بیان را به ما یاد می‌دهند، مگر وقتی که بخواهیم از آن استفاده کنیم!»، «فکر کردن اطاعت نکردن است. باید احمق بود برای آنکه از آن ها اطاعت کرد»، «ای سرزمین روشنگری، چه کسی چراغت را خاموش کرده است؟»، «پریز تلویزیون را دربیاور، خودت بیندیش، انتقادی فکر کن!»، «ما می‌خواهیم زندگی کنیم، نه فقط زنده بمانیم !»، «آنقدر بزرگ نشده‌ایم که پدر باشیم، ولی باید شما را ادب کنیم!»، خطاب به سیاستمداران «همه تان کهنه شده اید، ول کنید بروید!»، «ما آینده‌ایم، مشکل شما هستید!»، «آیا این آغاز یک انقلاب است؟»، «کلاس عملی تاریخ در حال برگزاری است!»، «جوانان راه را نشان می‌دهند؛ از آن‌ها پیروی کنیم!»، «نسل ۶/۷ (یکی از نمادهای فرهنگی نسل زد) مه ۶۸ را از نو رقم می‌زند!»، «فراموش نکنید که ما وارثان مردمِ انقلابی هستیم!»، «نسل زد پیروز خواهد شد!»، «۱۷ اکتبر ۲۰۲۶: ۱۷ اکتبر ۱۹۶۱» (روز به گلوله بستن الجزایری ها در پاریس)، «سرمایه داری یعنی جنگ، اگر دنبال صلحی، باید انقلاب کنی!»، «می‌اندیشم، پس چپ هستم!»، «رفیق، برخیز و همچون مارکس باش!»، «زنده باد کمون» و صدها شعار مطالباتی، اعتراضی ترقیخواهانه و آگاهگرانه. همراه با برافراشتن پرچم فلسطین در بسیاری از راهپیمایی ها. (۲)
سوم و مهم‌تر از همه، نحوه‌ی مواجهه‌ی حکومت و پلیس با تظاهرات روز ۱۷ اکتبر بود؛ مواجهه‌ای که آمیزه‌ای از ناتوانی و آنچه می‌توان شل‌گرفتن نامید، در آن دیده می‌شد. این دو تعبیر یکسان نیستند: ناتوانی را می‌توان با گستردگی جمعیت توضیح داد، اما نسبت‌دادن شل‌گرفتن به تصمیمی آگاهانه، تفسیری سیاسی است و برای اثبات قطعی آن به گزارش‌های دقیق‌تر و شواهد مستقل بیشتری نیاز است. ناتوانی پلیس در برابر جمعیتی به راستی عظیم با توجه به وسعت و پراکندگی جغرافیایی آن در بیش از ۱۸۰ شهر آشکار بود. پلیس واقعاً توان مقابله با این حد از جمعیت را نداشت. به جرئت می توان گفت که پس از خیزش جلیقه زردها، و مبارزه برای لغو قانون بازنشستگی، فرانسه بویژه پاریس شاهد چنین تظاهرات گسترده و خشمگینی نبوده است. بنا به گزارش شاهدان عینی، انبوه جمعیت در روز ۱۷ اکتبر در مسیری، به طول پنج کیلومتر قابل رویت بود. در چند خیابان اصلی شهر جمعیت موج می زد و عملاً پیاده‌رویی باقی نمانده بود. اغلب خیابان‌های منتهی به مسیر اصلی نیز مملو از جمعیت بود و علاوه بر آن در گوشه و کنار شهر، دسته‌دسته تظاهرکنندگان به راه افتاده بودند. این وضعیت در شهرهای دیگر نیز به نسبت جمعیت شان، دیده می شد. در چنین شرایطی پلیس ناتوان شده بود. بااین‌حال، در برخی موقعیت‌ها چنین به نظر می‌رسید که پلیس در برابر بعضی اعمال غارت و تخریب مداخله‌ی فوری نمی‌کرد. مشاهده‌ی این وضعیت به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که تصمیمی هماهنگ و آگاهانه برای بازگذاشتن فضا گرفته شده بود؛ این یکی از تفسیرهای ممکن است. اگر چنین سیاستی در کار بوده باشد، می‌توان پرسید : آیا هدف آن برجسته‌کردن تصاویر غارت و تخریب و تضعیف همبستگی میان گروه‌های حاضر در خیابان نبوده است؟ احتمال نقش‌آفرینی گروه‌هایی وابسته به پلیس در برخی از این حوادث نیز مطرح شده، اما تا به حال سندی برای اثبات آن در دست نیست.
نه صحیح است که این تخریب‌ها را صرفا کار عوامل پلیس دانست و نه درست است که بر پایه این قبیل حوادث، مهر غارت و تخریب بر این جنبش زده شود و کسانی که در اینکار نقش داشتند را عمال پلیس دانست.
این حوادث بیانگر لحظات متفاوتی از یک جنبش همگانی است که به تحلیل مشخص از شرایط مشخص نیاز دارد؛ تحلیلی سیاسی، طبقاتی، اجتماعی و فرهنگی.
نکته دوم : «غارتگران و تخریب‌گران کیانند؟»
بر پایه‌ی مشاهدات عینی، بخش قابل‌توجهی از کسانی که نقش فعالی در غارت و تخریب داشتند، جوانان محروم شهرک‌های حاشیه‌نشین بوده اند؛ بسیاری از آنان عرب‌تبار یا سیاه‌پوست به نظر می‌رسیدند. می‌توان گفت در روز ۱۷ اکتبر برای نخستین بار صف وسیع و متحدی از جوانان فرانسوی سفیدپوست، سیاه‌پوست و عرب تبار شکل گرفت. ترکیب جمعیت اکثریت جوان بود؛ اما میان‌سالان به ویژه خانواده‌های دانش آموزان و کارگران وابسته به سندیکاهای کارگری و بخشی از جلیقه زردهای سابق نیز در این تظاهرات حضور فعال داشتند.
بسیاری از جوانان سیاهپوش بودند. از نظر تاریخی، بلوزهای سیاه کلاه دار به آنارشیست‌هایی تعلق دارد که با عنوان «بلک‌بلوک» شناخته می‌شوند و در اغلب درگیری‌ها با پلیس فعال هستند. اما این بار تفاوت داشت، چون فقط بخشی از سیاه پوشان از «بلک‌بلوک» بودند. اکثریت، دختران و پسران جوان سیاه‌پوست و عرب تبار بودند که در دسته‌های پنج تا ده‌نفره، مدام در اطراف تظاهرات می‌چرخیدند و به نوعی بی‌تاب بودند تا تظاهرات پایان یابد و کار خود را آغاز کنند.
متأسفانه، اغلب تحلیلگران راست – و حتی چپ – این دسته از جوانان را به‌عنوان غارتگر و تخریب‌گر به جامعه معرفی می‌کنند. حال آنکه آنان نیروی اجتماعی مشخص و مهمی در جامعه فرانسه هستند: جوانانی رهاشده،گرفتار فقر شدید که مدام در معرض خشونت پلیس، بازرسی‌های نژادپرستانه پلیس و برخوردهای تبعیض‌آمیز در جامعه قرار دارند. حتی از نظر آموزشی نیز با نابرابری نهادینه‌شده طبقاتیِ آمیخته به نژادپرستی روبه‌رو هستند. اغلب فقط می‌توانند در مدرسه‌ها دولتی بی کیفیت، درس بخوانند. از هر چهار جوان ساکن در این محلات فقط یک نفر امکان ورود به دانشگاه را دارد. در حالی که سه نفر از چهار دانش آموز سفید پوست امکان برخورداری از تحصیلات در سطح بالاتر را دارند. حتی آن دسته از جوانان حاشیه که توانستند آموزش دانشگاهی را از سر بگذرانند، اغلب به دلیل نژادپرستی نهادینه‌شده در بازار کار رسمی فرانسه، قادر به یافتن شغل مناسب با تحصیلات شان نیستند. طبق آمارها، در ده سال اخیر هر سال، حدود ۷۰ تا ۱۲۰ هزار جوان فرانسوی ـ که اغلب از جوانان حومه‌های فقیرنشین هستند ـ از نظام آموزشی کشور طرد شده اند. فرانسه در میان کشورهای اروپایی، تبعیض‌آمیزترین نظام آموزشی را داراست.
مدتهاست که جامعه فرانسه با یک گسل اجتماعی حاد و بزرگ دست‌وپنجه نرم می‌کند. گرداگرد شهرهای بزرگ فرانسه را جوانانی خارجی‌تبار احاطه کرده‌اند که سال‌هاست به حال خود رها شده‌اند. انبوهی از جمعیت به اعماق رانده شده اند. همان «جمعیت اضافه» ای که زمانی مارکس بر آنان «ارتش ذخیره کار» نام نهاد. امروزه، سیستم حتی قادر به سازماندهی قسمی استثمار آنان هم نیست. این جوانان فقط از سوی سیستم طرد نشده اند. حتی احزاب به‌اصطلاح چپ، که از نظر تاریخی رفرمیست هستند، نیز به دلیل پتانسیل انفجاری‌شان آن‌ها را رها کرده‌اند و قادر به تأثیرگذاری سیاسی بر آنان نیستند.
پیش از آنکه «خشونت‌ورزی» و برخی مواقع زیاده‌روی‌های این قشر اجتماعی محکوم شود، باید آنان را فهمید و از وضعیتی که در آن به سر می‌برند، شناخت کسب کرد. شوربختانه، بسیاری از آنان تنها روش مبارزاتی‌ای که آموخته اند، تخریب و غارت است. این تخریب و غارت صرفاً تلاشی برای دستیابی به چندرغاز نیست، بلکه نوعی انتقام‌جویی از سیستم اجتماعی است که آنان را به اعماق رانده است.
آنچه موجب پیوند جوانان حاشیه شهرها با جنبش اخیر شد، اتخاذ روش‌های مبارزاتی رزمنده از سوی توده دانش‌آموزان بود؛ این ایده که باید به هر شکل ممکن، در خیابان قدرت را به مصاف طلبید، آنان را به خود جلب کرد. ناگفته نماند که قبل از رخداد ۱۷ اکتبر، دانش آموزان در گوشه و کنار شهر های فرانسه در مقابل خشونت پلیس مجبور شده بودند که به تخریب و آتش زدن روی آورند.
می‌توان این نیروی را که به زور به حاشیه رانده شده، به دلیل زیاده‌روی‌هایش لعن و نفرین کرد. اما مسئله این است که آنان بودند، هستند و تا زمانی که نظام سرمایه داری باقیست، خواهند بود. آنان بخشی از پیامدهای عملکرد سیستم‌اند؛ سیستمی که مدام از میان اقشار و طبقات مختلف، نیروی ضربت شورشی به وجود می‌آورد.
اگر این‌گونه به این قشر اجتماعی شورشی نگاه شود، قضیه می‌تواند برای کسانی که خواهان تغییرات اساسی و ساختاری اند، رنگ‌وبوی دیگری به خود گیرد. اگر کسانی به دنبال دگرگونی انقلابی باشند، این نیروها می‌توانند نقشی مهم در جنبش های آینده ایفا کنند؛ نیرویی که عمدتاً از بخش‌های فرودست طبقه‌ی کارگر و گروه‌های محرومِ بیرون از اشتغال ثابت و پایدار تشکیل شده اند. بااین‌حال، محرومیت و خشم به‌خودی‌خود به آگاهی جمعی یا رهایی از ستم و استثمار نمی‌انجامد. می توان و باید بدرستی تأکید کرد که از دل غارت و تخریب راه رهایی ترسیم نمی شود. انتقام جویی از سیستم، معنایی و پیامی ندارد جز اینکه «تو برو کنار من جایت بنشینم»! این منطق به ناگزیر در همان مدار نظم کهنه خواهد چرخید. البته تجارب مهم تاریخی نشان داده است که انقلاب‌های واقعی، با توجه به شرایط مشخص خود، فقط توانسته‌اند با تکیه بر چنین نیروهای عصیانگر، به اهداف شان دست یابند. بین این نیرو با نیروی پیشرویی که از دل جنبشهای توده‌ای سازمان یافته بیرون می‌آیند، تفاوت‌های وجود دارد. ولی هر دو می‌توانند مکمل یکدیگر باشند. از یک‌سو بدون تکیه بر آن نیروهای پیشرو نمی‌توان به سازماندهی و گسترش آگاهی طبقاتی یاری رساند و از سوی دیگر بدون تکیه بر جوانان عاصی حاشیه شهرها نمی‌توان سیستم را به زیر کشید. ترکیب انفجاری این نیرو است که برای سیستم حاکم خطرناک است. طبقه حاکم فرانسه بیش از هر کسی به خطر ترکیب انفجاری پی برده است.
نکته سوم: تاکتیک‌های حکومت در برابر «همگرایی خشم» و اتحادهای شکل‌گرفته چه بود؟
یکی از پایه‌های اصلی ایدئولوژی و سیاست حاکم دولت امپریالیستی فرانسه (مانند دیگر دول اروپایی)، ترساندن اقشار میانی جامعه و اشرافیت کارگری از تهیدستان حاشیه‌نشین بوده و هست. اقشار میانی که در سالهای اخیر آب رفته‌اند و همچنین قشر اشرافیت کارگری که مدام نازکتر شده است. این بار، همین اقشار به حمایت از فرزندان شان برخاسته اند. عملاً اتحادی شکل گرفته که برهم‌زننده نظم و ساختار قدیمی ساز و برگ ایدئولوژیک دستگاه دولتی است.
در مواجهه با چنین شرایطی، می‌توان رفتار حکومت و بازنمایی رسانه‌ای رویدادها را در چارچوب سیاست هراس‌افکنی تحلیل کرد: برجسته‌شدن تصاویر غارت و تخریب می‌تواند در میان اقشار میانی این تصور را تقویت کند که بدون اعمال اقتدار، جامعه در معرض خطر قرار می‌گیرد. این امر به معنای «سیاست توطئه» و طراحی همه‌ی رویدادها طبق نقشه از قبل تعیین شده نیست. حکومتگران فعلی – مشخصاً احزاب راست و راست میانه، با توجه به مشکلات جدی مالی دولت و ضعف گسترده در عملکرد اقتصادی، مدتهاست که سیاست «هراس افکنی» را اتخاذ کرده اند. آنان با متهم کردن جریان سیاسی «فرانسه نافرمان» تحت رهبری ژان لوک ملانشون به «چپ افراطی بودن» سعی کرده‌اند جامعه را از دو نوع افراط بترسانند: راست افراطی و چپ افراطی. حال آنکه حکومت با متهم کردن چپ افراطی، عملاً راه را برای عروج بیشتر راست افراطی باز کرده و موجب تقویت صف بندی های سیاسی به نفع آنان شده است. به راه انداختن بحث چپ افراطی در محافل هیات حاکم بخشی از سیاست آگاهانه ای است که از مدتی پیش – قبل از ظهور این جنبش – زمینه چینی شده است. لازم به ذکر است که این سیاست مورد اعتراض رسمی جریان «فرانسه نافرمان» نیز قرار گرفته است. (۳) این جریان در مقابل این هجمه سیاسی ارتجاعی بارها بر ماهیت خود به عنوان یک جریان قانون گرا و پارلمانتاریست اصرار کرده و بر برنامه سیاسی خود تحت عنوان جمهوری ششم تأکید نهاده است. جمهوری که ادامه ی همان سنتهای پایه‌ای نظام جمهوری در فرانسه است.
اینکه در شرایط کنونی سیاست «هراس افکنی» هیات حاکم تا چه اندازه بتواند اتحاد غیررسمی شکل‌گرفته در این جنبش را درهم بشکند، مشخص نیست؛ اما می‌توان از دل وقایع ۱۷ اکتبر و در بوق و کرنا کردن «غارت و خشونت» دریافت که گردانندگان دولت چه سیاستی را دنبال کرده و خواهند کرد.
بویژه آنکه مهمترین دستاورد جنبش اعلان «مرگ ماکرونیسم» در صحنه ی سیاسی اروپا بوده که در این یک دهه، زندگی را بر اکثریت مردم فرانسه تنگ کرده است. این «سندروم زوال»، همه قدرتهای کوچک و بزرگ اروپایی منجمله دولت آمریکا را به هراس انداخته است.
نکته چهارم، نقصِ نگاه، نقضِ واقعیت !
مشکل اصلی بسیاری از تحلیل‌ها از این جنبش آن است که تمرکز را بر اقتصاد – آن هم در سطح مطالبات اقتصادی – می گذارند. بی‌شک مساله نابسامانی و ناکارآمدی های اقتصادی- مشخصاً بحران مالی و بدهی دولت فرانسه – سر منشاء بسیاری از این قبیل اعتراضات است. اما تأکید یک جانبه بر مولفه اقتصادی نادرست است. این متد با تقلیل مولفه های گوناگون به یک مولفه، موجب می‌شود که جوانب دیگر مساله از نظرها دور بماند. با حذف جوانب سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و شکاف نسلی در‌واقع پتانسیل های واقعی درون یک جنبش مورد توجه قرار نمی گیرد. اهمیت این جنبش، صرفاً در طرح مطالبات اقتصادی کارگران و دانش آموزان نبوده است، بلکه نشانه بحران سیاسی – اجتماعی – فرهنگی و اخلاقی است که جامعه فرانسه را دربر گرفته است. این جنبش در سطحی با بحران حکومتی (بحران احزاب در تشکیل کابینه) تلاقی داشته و به نوبه خود آن را تشدید کرده است. دهه هاست که با امتزاج فرهنگی ملیتهای مختلف، «هویت ملی فرانسوی» زیر سؤال رفته و پاسخی به بحران «فرانسوی کیست؟» داده نشده است. شکاف نسلی و دیگر گسل های اجتماعی، منجمله بیزاری جوانان از ریاکاری اخلاقی طبقه حاکم در قبال مردم فلسطین و حمایت دولت از نسل کشی در غزه از دیگر محرک‌های این جنبش بوده است.
متأسفانه این برخورد یک‌سو نگرانه در چپ ها – مشخصاً چپ ایرانی – برجسته است. اغلب با اتخاذ متد تقلیل گرایی اقتصادی، و طرح رابطه علت و معلولی آسان، پیچیدگی های یک جنبش ساده می شود. مشکل فقط این نیست که یک عامل (برای مثال اقتصاد) به اشتباه انتخاب یا برجسته می شود. مشکل در شیوه‌ای است که واقعیت بغرنج و در هم رفته را به زنجیره‌ای خطی از علت و معلول‌های ساده فرو می کاهد. در این دیدگاه، تغییرات کیفی و «جهش‌ها» و تعامل میان سطوح مختلف (اقتصاد، سیاست، فرهنگ و ایدئولوژی) نادیده گرفته می‌شود. عملاً پدیده‌های اجتماعی به سطح «مطالبات فوری» پایین آورده شده و از پویایی های عمیق‌تر و تصویر کلی از پدیده ها غفلت می شود. اتخاذ این روش، به نتایج سیاسی نادرست، ناقص و در نهایت رفرمیستی منجر می شود.
برخورد مهرداد وهابی، اقتصاددان ایرانی ساکن فرانسه، نمونه‌ای از این گرایش تقلیل‌گرایانه است. او تلاش کرده در فایل صوتی که منتشر کرده، تبیینی از این جنبش ارائه دهد. ایشان علیرغم طرح برخی نکات درست، وزن اصلی را به بحران اقتصادی و مطالبات اقتصادی داده و در بحث خشونت نیز بر تفاوت میان غارتگران و تظاهرکنندگان مسالمت‌جو تأکید کرده است. او بدون هیچ ملاحظه‌ای و بدون تمایز گذاشتن میان خشونت حاکمان و محکومان می‌گوید پلیس فرانسه به جای اینکه جلوی «مجموعه کسانی که غارت می‌کنند» را بگیرد به تظاهرکنندگان مسالمت‌جو حمله کرده است. در تحلیل نظری آقای وهابی دلایل «غارت»، «مجموعه کسان غارتگر» و معضلات «غارتگران» جایی ندارد. هر تحلیلی که دلایل اجتماعی و تجربه‌ی زیسته طردشدگی بخشی از جوانان را نادیده بگیرد، منجر به ارائه تصویری ناقص از جنبش خواهد شد. پیامدِ ناخودآگاه و سهوی چنین نقصی، شکلی از «خشونت معرفتی» یا «خشونت نظری» است. اتخاذ چنین متدی در تحلیل، در بهترین حالت با نادیده گرفتن تجربه‌ها، صداها و شواهد، تصویری ناقص یا تحریف‌شده از واقعیت تولید می‌کند و در بدترین حالت بی‌تفاوتی نسبت به خشونت اعمال شده به محرومترین های جامعه را توجیه می کند.
نکته پنجم : از خوش بینی تا فرجام خوش راهی طولانی در پیش است !
هوای تازه‌ای در فرانسه و اروپا وزیدن گرفت. نسلی در فرانسه با افکاری مثبت و مترقی، به‌شدت عصبانی و خشمگین پا به میدان مبارزه گذاشته است. در اینجا نیز مانند بسیاری از نقاط جهان، بیداری سیاسی نسل زد امیدبخش است و چه بسا بتواند موجب تحولات انقلابی جدی گردد. نسلی که با مشکلات اساسی‌ای که سیستم به وجود آورده، روبرو شده است. نسلی که دارد پی می‌برد: «کسی نمی‌تواند چیزی را تغییر دهد، مگر آنکه همه‌چیز را تغییر دهد.» آن هم در سپیده دمان دوران جدیدی از بی نظمی دائمی که در جهان آغاز شده است. دورانی که حاکمان جهان، نظم قدیمی که پس از جنگ جهانی دوم حاکم بوده را زیر پا گذاشته اند. در عمل آن نظم قدیم چه در عرصه مناسبات بین‌المللی و چه در عرصه قرارداد اجتماعی تعریف شده در هر یک از کشورها دچار گسستگی و فروپاشی شده است.
تا جایی که به حکومت وقت فرانسه ربط دارد، طی چند دهه با انتخاب هر رئیس جمهور از شاخ و برگ‌های دولت رفاه زده شده است. بر بستر رقابتهای قدرتهای امپریالیستی، اروپا در حال از دست دادن جایگاه سابق خویش در جهان است. اغلب کشورهایی اروپایی پس از جنگ اوکراین و رقابت با چین دچار بحران های اقتصادی اجتماعی سیاسی فرهنگی عدیده ای شده‌اند. فرانسه نیز مانند تمامی کشورها بر سر دوراهی آینده‌ای وحشتناک یا آینده‌ای رها از ستم و استثمار قرار گرفته است. هر دو راه در صحنه سیاست فرانسه پایه مادی خویش را دارد. جنبش اخیر، خود بخشی از مواد و مصالحی است که می‌تواند در مسیر ساختن آینده‌ای روشن قرار گیرد. وعده‌های داده شده از سوی مکرون برای انجام برخی از اصلاحات، سرانجام نامشخصی دارند. قول و قرارهای رئیس جمهوری که شش ماه بعد از صحنه قدرت و تصمیم گیری خارج خواهد شد، توسط کسی جدی گرفته نخواهد شد. دولت فرانسه به دلیل مشکلات جدی مالی و بدهی فزاینده اش قادر نیست به خواست های عادلانه مردم جواب دهد. راه حل‌هایی اقتصادی ارائه داده شده – برای مهار بحران بدهی دولت – توسط جریان راست افراطی و «فرانسه نافرمان» نیز قادر نیست به مشکلاتی که دولت فرانسه دچارش شده پاسخی دهد. هر چند انگیزه‌های سیاسی اجتماعی این دو جریان در اساس متفاوت است اما هر دو از خصلت پوپولیستی برخوردارند : یکی در آرزوی احیا دولت رفاهی است که دیگر زمینه مادی ندارد. دیگری در فکر « اقتدار ملی از طریق برقراری نظم آهنین»، دامن زدن به بیگانه هراسی و مهاجر ستیزی و اولویت دادن به رفاه «فرانسوی‌های اصیل» بر «مهاجران» و اخراج پناهندگان است. هر دو راه حل از نظر اقتصادی به فکر کاستن تعهدات فرانسه در قبال اتحادیه اروپا هستند. این امر با موقعیت و جایگاه اقتصادی – سیاسی (و ایضاً نظامی) فرانسه در اروپا و رقابتهای جهانی سازگار نیست.
جریان «فرانسه نافرمان» به دنبال آنست که صدای خیابان را به پارلمان بکشاند. از نظر آنان نتیجه منطقی مبارزات تنها می‌تواند «امتداد خیابان به پارلمان» باشد. این سیاست اگر هم به بار نشیند، می‌تواند موجب سر‌خوردگی بسیاری از شرکت کنندگان در جنبش اخیر گردد. زیرا روش چانه زنی در پارلمان و صبر وانتظار ناشی از آن آینده را تعلیق و در ابهام فرو خواهد برد. خطر آن است که پتانسیل انقلابی جوانان فرانسه نیز مانند بسیاری از خیزشهای نسل زد در دیگر نقاط جهان مورد استفاده کسانی قرار گیرد که راه حلی برای مشکلات اساسی جامعه ندارند.
می‌توان با قطعیت گفت که فرجام خوش به ظهور جنبش کمونیستی نوین وابسته است؛ جنبشی که تجربه‌های مثبت و منفی انقلاب‌ها و جنبشهای آزادیبخش قرن گذشته را نقادانه جمع‌بندی کند. چرا کمونیستی؟ زیرا حل مشکلات اساسی با رفرم در این یا آن سیاست دولت یا جابه‌جایی ها در دولت حاکم میسر نیست. حل مشکلات اساسی نیاز به دگرگونی بنیادین مناسبات اقتصادی – اجتماعی و سیاسی – فرهنگی دارد تا پایه های عینی و ذهنی تولید و بازتولید ستم و استثمار، نابرابری و تبعیض و هر گونه طردشدگی به شکل تعیین کننده ای محدود شود و در نهایت از میان برود. تنها با تکیه به چنین بدیلی است که می‌توان دخالت گری مؤثر کرد و مطالبات فوری را به تغییرات ساختاری مرتبط کرد؛ بدون آنکه جذب سازوکارهای موجود قدرت شد یا به دام سیاست‌های بی حاصلی افتاد که بارها آزموده شده و نتیجه‌ای جز یأس و سر‌خوردگی به بار نیاورده اند.
سیاست ورزی کمونیستی بدون شک نیازمند جذب نوآوری ها و خلاقیت هایی است که نسل زد با خود به میدان آورده است. این سیاست ورزی آگاهانه به طور خودکار و صرفاً با حضور نسل زد در خیابانها حاصل نمی شود. بدون شکل‌گیری پیشاهنگ کمونیستی که بداند چگونه باید از میدان های مین گذر کرد، نمی‌توان آینده درخشانی را برای بشریت رقم زد. این امر به کار سیاسی و سازمانی مشخص نیاز دارد. فقط با اتکا به این نسل به پاخاسته است که می‌توان «وظایف زیادی که انجام شان طلب می‌شود» را عملی کرد.
منابع و ارجاعات:
۱. برای نمونه، رجوع شود به مجموعه مقالاتی که سایت «کوریه انترناسیونال» طی یک ماهه اخیر درباره‌ی نقد عملکرد پلیس فرانسه از رسانه‌های مختلف جهان گردآوری کرده است.
۲. برای مشاهده‌ی برخی از این شعارها، به منابع زیر رجوع شود:
https://chatgpt.com/share/6ae1d9e9-7630-83ed-b8fb-a6bd4121e785?ogimg=plain
۳. رجوع شود به مصاحبه‌ی ناصر مهاجر با رادیو آوای زن. این مصاحبه حاوی نکات ارزشمندی در زمینه تاریخچه اتهام چپ افراطی به «فرانسه نافرمان» و خشونت پلیس در فرانسه است.