هفت شرط ايران برای پايان جنگ؛ بازگشت به توافقنامه اسلامآباد
دوشنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۵
محسن رضایی روز شنبه ۲۸ شهریور اعلام کرد ایران هفت شرط را برای آغاز هرگونه مذاکره به دولت آمریکا منتقل کرده است. او در گفتوگو با الجزیره گفت قطر این شروط را به واشنگتن رسانده و تهران اکنون منتظر پاسخ ترامپ است. رضایی سه مطالبه را بهصراحت نام برد: پایان جنگ در همه جبههها، آزاد شدن منابع مالی بلوکهشده ایران و لغو محاصره دریایی. او گفت تهران خواهان پایان سریع جنگ است، اما در صورت رد این شروط برای ادامه و تشدید رویارویی نیز آماده است.
نکته مهم این است که تهران این مطالبات را نه بهعنوان چارچوبی کاملاً تازه، بلکه عمدتاً بهعنوان بازگشت آمریکا به توافقی مطرح میکند که دو طرف در خرداد امسال امضا کرده بودند. «یادداشت تفاهم اسلامآباد» در ۲۷ خرداد ۱٤۰۵ (۱۷ ژوئن ۲۰۲٦) میان ایران و آمریکا امضا و متن آن یک روز بعد از سوی کاخ سفید به کنگره ارائه شد. این توافق ۱۴ مادهای بر پایان عملیات نظامی در همه جبههها، رفع محاصره دریایی ایران، بازگشت کشتیرانی تجاری در هرمز و آغاز مذاکرات برای یک توافق نهایی تأکید داشت.
بر اساس متن همان توافق، آمریکا متعهد شده بود بلافاصله روند رفع محاصره بنادر ایران را آغاز و ظرف ۳۰ روز آن را بهطور کامل پایان دهد. واشنگتن همچنین پذیرفته بود برای صادرات نفت ایران معافیتهای لازم را صادر کند و امکان استفاده از داراییهای مسدودشده ایران را فراهم آورد. ایران نیز متعهد شده بود برای عبور امن و بدون هزینه کشتیهای تجاری از تنگه هرمز اقدام کند. دو طرف قرار بود ظرف حداکثر ٦۰ روز درباره توافق نهایی ــ شامل مسئله تحریمها و برنامه هستهای ایران ــ مذاکره کنند.
اما این توافق چند هفته بیشتر دوام نیاورد. اختلاف بر سر نحوه اجرای تعهدات مربوط به هرمز و رفع محاصره بالا گرفت؛ ترامپ در اوایل ژوئیه توافق را «تمامشده» اعلام کرد و تهران نیز مدتی بعد آن را معلق دانست. در مردادماه، قالیباف چهار خواسته ایران را برای بازگشت به چارچوب توافق چنین برشمرد: رفع محاصره بنادر، لغو تحریمهای نفتی، آزادسازی داراییهای ایران و توقف تهدیدها و عملیات نظامی در همه جبههها.
قالیباف روز یکشنبه ۲۹ شهریور بار دیگر همین موضع را تکرار کرد و گفت ایران تا اجرای تعهدات آمریکا و پذیرش شروط تهران، تنگه هرمز را باز نخواهد کرد. او در مجلس گفت سیاست ایران این است که همزمان «بجنگد و مذاکره کند»: در زمانی که لازم باشد از توان نظامی برای عقب راندن دشمن استفاده کند و هنگامی که در میدان دست بالا را دارد، از دیپلماسی برای تثبیت دستاوردهای خود بهره بگیرد. او تأکید کرد شروط ایران از طریق میانجیها به طرف آمریکایی منتقل شده و از نظر تهران قابل چشمپوشی نیست.
با این حال هنوز مشخص نیست هفت شرط مورد اشاره رضایی دقیقاً چه مواردی هستند. برخی رسانهها فهرستهایی شامل لغو گسترده تحریمها، خروج نیروهای آمریکایی از منطقه و حتی پرداخت غرامت جنگی منتشر کردهاند، اما این موارد تاکنون بهعنوان فهرست رسمی هفتگانه از سوی دولت یا شورای عالی امنیت ملی ایران اعلام نشدهاند. آنچه بهطور قابل اتکا میتوان گفت این است که سه شرط اصلی رضایی و چهار شرطی که پیشتر قالیباف مطرح کرده بود، تقریباً مستقیماً به تعهدات مندرج در یادداشت اسلامآباد بازمیگردد.
در کنار قطر، پاکستان و ترکیه نیز در تلاشهای میانجیگرانه فعال شدهاند. مقامهای ایرانی گفتهاند سفر محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، به تهران لزوماً حامل پیام تازهای از واشنگتن نیست، اما اسلامآباد همچنان یکی از کانالهای اصلی میان دو طرف باقی مانده است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، نیز گفته است ترکیه و چند کشور دیگر پیشنهادهای تازهای را برای پایان جنگ به ایران و آمریکا ارائه کردهاند. او از «بیاعتمادی عمیق» میان دو طرف سخن گفته و هشدار داده است پیامدهای اقتصادی جنگ به سطحی رسیده که دیگر تحمل آن برای منطقه دشوار شده است.
فشار برای رسیدن به توافق در شرایطی افزایش یافته که جنگ در دیگر نقاط منطقه هم ادامه دارد. حوثیهای یمن روز شنبه از حمله موشکی، پهپادی و کروز به ریاض و تأسیسات نفتی عربستان در ینبع خبر دادند. عربستان اعلام کرد موشک بالستیکی را که ریاض را هدف گرفته بود رهگیری کرده و حملات دیگری به طائف، بیش و فرسان نیز خنثی شده است. در نزدیکی فرودگاه بینالمللی ریاض نیز مخزن سوختی دچار آتشسوزی شد و پروازها با اختلال روبهرو شدند. درگیری یمن و عربستان اکنون در کنار بحران هرمز، تهدید تازهای برای دو مسیر اصلی انتقال انرژی در خلیج فارس و دریای سرخ ایجاد کرده است.
دونالد ترامپ در روزهای اخیر گفته است امیدوار است جنگ ایران «به پایان نزدیک شده باشد»، اما همزمان احتمال ازسرگیری حملات گسترده را منتفی ندانسته است. قرار است او در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل با رهبران کشورهای شورای همکاری خلیج فارس درباره جنگ ایران و آینده منطقه گفتوگو کند. در مقابل، پیام تازه تهران این است که پایان جنگ باید از اجرای تعهدات قبلی آمریکا آغاز شود، نه از مذاکره دوباره درباره همان تعهدات. به این ترتیب گره اصلی دیپلماسی اکنون نه فقدان یک چارچوب، بلکه اختلاف بر سر اجرای توافق خردادماه است؛ و ایران تنگه هرمز را مهمترین اهرم فشار خود برای واداشتن واشنگتن به بازگشت به همان چارچوب قرار داده است.