نشست چهارجانبه تهران، تلاش برای شکل‌گیری نظم امنیتی تازه در خاورمیانه
چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵
نشست روز دوشنبه ۲٦ اکتبر (٤ آبان) در تهران با حضور مقام‌های ارشد ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه، نشانه‌ای از تغییر آرایش سیاسی و امنیتی خاورمیانه در پی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران است. این دیدار، فراتر از تلاش برای کاهش تنش‌های فوری، از تمایل برخی قدرت‌های منطقه‌ای به ایجاد سازوکارهای امنیتی مستقل‌تر از واشنگتن حکایت دارد.
خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، برای گفت‌وگو با مقام‌های جمهوری اسلامی به تهران سفر کردند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز در دیدار با این هیئت حضور داشتند.
علی باقری، از مقام‌های شورای عالی امنیت ملی ایران، این نشست را «گامی مهم و مؤثر در ساختن امنیت پایدار منطقه‌ای» توصیف کرده است.
اهمیت این دیدار، به‌ویژه در حضور وزیر دفاع عربستان سعودی در تهران است؛ کشوری که با وجود ازسرگیری روابط دیپلماتیک با ایران، همچنان بر سر مسائل منطقه‌ای، از جمله جنگ یمن، با جمهوری اسلامی اختلاف دارد. به نوشته اومانیته، ادامه تنش‌ها در تنگه هرمز، محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا و درگیری‌های یمن، کشورهای منطقه را با خطر گسترش دوباره جنگ روبه‌رو کرده است.
نشست چهارجانبه تهران هم‌زمان با تلاش‌های قطر برای دستیابی به توافقی میان ایران و آمریکا برگزار شد. نیویورک‌تایمز روز دوشنبه گزارش داد میانجیگران قطری در حال بررسی طرحی پنج‌روزه‌اند که بر اساس آن، ایران تنگه هرمز را بازگشایی کند و آمریکا در مقابل، محاصره دریایی را بردارد. این طرح همچنین شامل تلاش برای دستیابی به امتیازاتی در زمینه برنامه هسته‌ای ایران است.
به این ترتیب، نشست تهران را می‌توان بخشی از تلاش گسترده‌تر کشورهای منطقه برای جلوگیری از دور تازه‌ای از درگیری نظامی دانست؛ تلاشی که هم بر حل بحران فوری تنگه هرمز متمرکز است و هم بر ضرورت ایجاد چارچوبی برای امنیت منطقه‌ای.
با این همه، هنوز روشن نیست این گفت‌وگوها به توافقی عملی منجر خواهد شد یا نه. اختلاف‌های ایران و آمریکا بر سر برنامه هسته‌ای، تحریم‌ها و ترتیب اجرای تعهدات همچنان پابرجاست و نشست تهران نیز، دست‌کم بر اساس اطلاعات منتشرشده، به توافق مشخصی درباره پایان بحران نینجامیده است.
آنچه در این مرحله اهمیت دارد، تغییر شیوه برخورد برخی دولت‌های منطقه با ایران است: کشورهایی که پیش‌تر بیش از هر چیز بر رقابت و بازدارندگی تأکید می‌کردند، اکنون گفت‌وگوی مستقیم با تهران را برای جلوگیری از گسترش جنگ ضروری می‌دانند.