یکشنبه ۱۷ اسفند ۱۴۰۴

در حالی که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران وارد دومین هفته خود شده و دولت دونالد ترامپ از امکان ادامه عملیات نظامی سخن می‌گوید، یک گزارش محرمانه اطلاعاتی در آمریکا به این نتیجه رسیده که حتی یک حمله گسترده نظامی نیز به احتمال زیاد قادر نخواهد بود ساختار قدرت جمهوری اسلامی را سرنگون کند. این ارزیابی که از سوی شورای ملی اطلاعات آمریکا تهیه شده، تردیدهای جدی درباره امکان تحقق هدف اعلام‌شده ترامپ برای «پاکسازی» ساختار رهبری ایران و جایگزینی آن با حکومتی دیگر ایجاد کرده است.
بر اساس این گزارش محرمانه که سه منبع آگاه محتوای آن را برای روزنامه واشنگتن پست تأیید کرده‌اند، حتی در صورت اجرای یک کارزار نظامی گسترده از سوی آمریکا، ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی ــ متکی بر نهادهای روحانی و نظامی ــ احتمالاً قادر خواهد بود قدرت خود را حفظ کند. این گزارش حدود یک هفته پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه تکمیل شده بود؛ زمانی که آمریکا و اسرائیل حملات نظامی مشترک علیه ایران را آغاز کردند.
گزارش شورای ملی اطلاعات آمریکا سناریوهای مختلفی را درباره آینده قدرت در ایران بررسی کرده است؛ از جمله سناریوی یک حمله محدود که تنها رهبران ارشد جمهوری اسلامی را هدف قرار دهد، و نیز سناریوی یک حمله گسترده‌تر که نهادهای حکومتی و ساختارهای قدرت را نیز در بر بگیرد. با این حال، نتیجه‌گیری اصلی این بوده است که در هر دو حالت، ساختار روحانیت حاکم و نهادهای نظامی ایران احتمالاً از سازوکارهای از پیش طراحی‌شده برای حفظ تداوم قدرت استفاده خواهند کرد.
به گفته منابع آگاه از محتوای این گزارش، حتی در صورت کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، روند انتقال قدرت مطابق سازوکارهای داخلی نظام انجام خواهد شد و احتمال آنکه اپوزیسیون پراکنده ایران بتواند کنترل کشور را به دست بگیرد «بعید» ارزیابی شده است. این ارزیابی به‌ویژه در شرایطی اهمیت یافته که دولت ترامپ بارها از امکان تغییر رهبری ایران سخن گفته و حتی رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرده که می‌تواند در انتخاب رهبر آینده ایران نقش داشته باشد.
شورای ملی اطلاعات آمریکا نهادی است که از تحلیلگران ارشد تشکیل شده و وظیفه آن ارائه ارزیابی‌های راهبردی محرمانه است که جمع‌بندی دیدگاه‌های هجده سازمان اطلاعاتی آمریکا را منعکس می‌کند. در پاسخ به پرسش‌ها درباره این گزارش، سازمان سیا اظهار نظر را به دفتر مدیر اطلاعات ملی واگذار کرده و این دفتر نیز از ارائه توضیح خودداری کرده است. کاخ سفید نیز مشخص نکرده که آیا ترامپ پیش از صدور دستور آغاز عملیات نظامی از محتوای این ارزیابی مطلع بوده یا نه.
در همین حال، عملیات نظامی آمریکا که با نام «خشم حماسی» شناخته می‌شود، به سرعت گسترش یافته و از حملات هوایی فراتر رفته است. گزارش‌ها حاکی از آن است که درگیری‌ها اکنون به عملیات زیردریایی در اقیانوس هند و نیز مقابله‌های موشکی در نزدیکی مرزهای ترکیه ــ یکی از اعضای ناتو ــ کشیده شده است.
با وجود این ارزیابی اطلاعاتی، دولت ترامپ همچنان تأکید می‌کند اهداف روشنی برای جنگ دارد. آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفته است هدف عملیات نابودی توان موشک‌های بالستیک ایران و ظرفیت تولید آنها، از بین بردن نیروی دریایی جمهوری اسلامی، پایان دادن به توان ایران برای مسلح کردن نیروهای نیابتی و جلوگیری دائمی از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای است. او همچنین مدعی شده است که حکومت ایران «به‌شدت در حال خرد شدن» است.
با این حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند ارزیابی شورای ملی اطلاعات بازتاب شناخت عمیق از ساختار سیاسی جمهوری اسلامی است. سوزان مالونی، پژوهشگر مسائل ایران و معاون مؤسسه بروکینگز، گفته است پیش‌بینی این گزارش مبنی بر دوام نهادهای حکومتی ایران از شناخت دقیق ساختار و سازوکارهای قدرت در جمهوری اسلامی ناشی می‌شود؛ سازوکاری که طی دهه‌ها تثبیت شده است.
گزارش اطلاعاتی ظاهراً برخی سناریوهای دیگر را بررسی نکرده است؛ از جمله احتمال اعزام نیروهای زمینی آمریکا به ایران یا تسلیح گروه‌های قومی برای ایجاد شورش در داخل کشور. همچنین مشخص نیست که عملیات گسترده‌ای که در این گزارش فرض شده، دقیقاً همان عملیاتی است که اکنون در جریان است یا نه.
در عین حال، روند انتقال قدرت در ایران ــ که در این گزارش پیش‌بینی شده بود ــ اکنون در شرایط فشار شدید ناشی از بمباران‌های گسترده آمریکا و اسرائیل در حال شکل‌گیری است. طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی، انتخاب رهبر جدید بر عهده مجلس خبرگان است؛ نهادی روحانی که نقش تعیین‌کننده‌ای در این روند دارد. با این حال، سپاه پاسداران و دیگر نهادهای امنیتی نیز در عمل نفوذ قابل توجهی در این فرایند دارند.
در روزهای اخیر گمانه‌زنی‌های زیادی درباره احتمال انتخاب مجتبی خامنه‌ای، فرزند رهبر کشته‌شده جمهوری اسلامی، به عنوان رهبر جدید مطرح شده است، هرچند هنوز اعلام رسمی در این باره صورت نگرفته است. گفته می‌شود سپاه پاسداران از نامزدی او حمایت می‌کند، اما برخی دیگر از مراکز قدرت در ایران، از جمله علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، با این گزینه مخالفت کرده‌اند.
در همین حال، ترامپ همچنان بر موضع خود پافشاری می‌کند و خواستار «تسلیم بی‌قیدوشرط» ایران شده است. او در اظهاراتی حتی گفته است که می‌تواند در انتخاب رهبر آینده ایران نقش داشته باشد. ترامپ همچنین مجتبی خامنه‌ای را «ناتوان» و «شخصیتی سبک‌وزن» توصیف کرده و گفته است نمی‌خواهد رهبرانی در ایران روی کار بیایند که دوباره برنامه موشکی و هسته‌ای این کشور را بازسازی کنند. او در گفت‌وگویی با شبکه ان‌بی‌سی گفته است: «ما می‌خواهیم آنها رهبر خوبی داشته باشند. افرادی هستند که به نظر من می‌توانند کار خوبی انجام دهند.»
در مقابل، مقام‌های ایرانی این اظهارات را به شدت رد کرده‌اند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در پیامی اعلام کرده است که سرنوشت ایران تنها توسط مردم این کشور تعیین خواهد شد و نه از سوی قدرت‌های خارجی.
با وجود ادامه حملات نظامی، برخی مقام‌های کنونی و پیشین آمریکا می‌گویند تاکنون نشانه‌ای از یک قیام گسترده مردمی در ایران یا شکاف جدی در میان نهادهای حکومتی و امنیتی مشاهده نشده است؛ عواملی که معمولاً برای تغییر رژیم ضروری به شمار می‌روند. نیروهای امنیتی ایران پیش‌تر در جریان اعتراضات گسترده ماه ژانویه که به دلیل بحران شدید اقتصادی شکل گرفته بود، هزاران معترض را سرکوب کرده و بسیاری را کشته بودند. در چنین شرایطی، توصیه ترامپ به مردم ایران این بوده که تا پایان بمباران‌ها در خانه‌های خود پناه بگیرند.
کارشناسان می‌گویند تا زمانی که ساختار روحانیت حاکم و دستگاه امنیتی ایران همچنان کنترل اوضاع را در دست داشته باشند، توان ترامپ برای تعیین نتیجه سیاسی جنگ بسیار محدود خواهد بود. هالی داگرس، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، می‌گوید تسلیم شدن در برابر ترامپ با اصول و باورهای ایدئولوژیک رهبران جمهوری اسلامی در تضاد کامل است. به گفته او، لایه‌های بالای روحانیت حاکم بر ایران اساساً بر پایه مقاومت در برابر نفوذ آمریکا شکل گرفته‌اند.
از دید برخی تحلیلگران، ترامپ تنها در صورتی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده سیاسی ایران ایفا کند که حکومت به طور کامل فروبپاشد. با این حال، ارزیابی شورای ملی اطلاعات نشان می‌دهد که چنین فروپاشی‌ای دست‌کم در کوتاه‌مدت محتمل به نظر نمی‌رسد. سوزان مالونی در این باره می‌گوید: «در داخل ایران هیچ نیروی سازمان‌یافته دیگری وجود ندارد که بتواند با قدرتی که هنوز در دست حکومت باقی مانده مقابله کند. حتی اگر این حکومت نتواند قدرت خود را در منطقه به‌طور مؤثر اعمال کند، در داخل کشور هنوز قادر است سلطه خود را حفظ کند.»