شهباز شریف اعلام کرد : «ایران و آمریکا ظرف ۲۴ ساعت توافق اولیه را امضا میکنند»
یکشنبه ۲۴ خرداد ۱۴۰۵
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، که کشورش در ماههای گذشته نقش میانجی میان تهران و واشنگتن را برعهده داشته، روز شنبه ۱۳ ژوئن (۲۳ خرداد) در پیامی اعلام کرد دو طرف «بیش از هر زمان دیگری» به توافق صلح نزدیک شدهاند و نهایی شدن آن احتمالاً ظرف ۲٤ ساعت آینده انجام خواهد شد. او گفت پاکستان برای امضای الکترونیکی توافق بلافاصله پس از نهایی شدن آماده میشود و پس از آن، مذاکرات فنی در سطح کارشناسان در هفته آینده آغاز خواهد شد. شریف این توافق احتمالی را «تاریخی» خواند و گفت میتواند پایهای نیرومند برای صلح پایدار باشد.
بر اساس گزارش رویترز، یادداشت تفاهم پیشنهادی شامل بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران است. منابع نزدیک به گفتوگوها از هر دو طرف گفتهاند در برابر بازگشایی تنگه، آمریکا آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای بلوکهشده ایران را آغاز خواهد کرد و معافیتهایی برای صادرات نفت ایران در نظر خواهد گرفت. با این حال، مقامهای آمریکایی تأکید کردهاند این امتیازها به اجرای تعهدات ایران گره خورده و توافق، مرحلهای و مبتنی بر عملکرد خواهد بود.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، روز جمعه ٢٢ خرداد، گفت تغییر در متن توافق هنوز ممکن است، اما توافق مقدماتی نشان میدهد ایران از جنگ «قویتر» بیرون آمده است. او در گفتوگویی تلویزیونی اعلام کرد: «ایران برنده جنگ با آمریکاست.» عراقچی همزمان تأکید کرده است که مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران نه در همین توافق اولیه، بلکه در مرحله بعدی و در چارچوب یک دوره مذاکرات ٦۰ روزه دنبال خواهد شد.
این یکی از حساسترین نقاط اختلاف میان دو طرف است. مقامهای آمریکایی میگویند توافق نهایی باید به برچیدن برنامه هستهای ایران، نابودی و خروج ذخایر اورانیوم با غنای بالا و ایجاد سازوکاری بلندمدت برای نظارت بینجامد. در مقابل، منابع نزدیک به تهران گفتهاند ایران برچیدن برنامه هستهای خود را نپذیرفته و خواهان آن است که اورانیوم غنیشده را به شکل رقیقشده حفظ کند. ایران همچنان میگوید برنامه هستهایاش ماهیت نظامی ندارد و هرگونه گفتوگو درباره آن باید پس از اجرای تعهدات اولیه و کاهش واقعی فشارها انجام شود.
همزمان با پیشرفت مذاکرات، تنش نظامی در اطراف تنگه هرمز کاملاً فروکش نکرده است. منابع آگاه به رویترز گفتهاند نیروهای آمریکایی چند پهپاد تهاجمی یکطرفه ایران را که به سوی تنگه هرمز در حرکت بودند، سرنگون کردهاند. به گفته این منابع، پهپادها تهدیدی برای کشتیهای تجاری در منطقه محسوب میشدند. فرماندهی مرکزی آمریکا نیز بعداً این اقدام را تأیید کرد و اعلام کرد آبراه باز است. این رخداد نشان میدهد حتی در آستانه امضای توافق اولیه، خطر درگیری ناگهانی همچنان وجود دارد.
در واشنگتن، مقامهای دولت ترامپ تلاش دارند توافق احتمالی را نه عقبنشینی، بلکه چارچوبی برای رسیدن به اهداف اعلامشده آمریکا معرفی کنند. ترامپ از آغاز جنگ گفته بود هدف او جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است. مقامهای آمریکایی اکنون میگویند توافق اولیه مسیر را برای مذاکرات بعدی درباره این مسئله باز میکند. اما منتقدان در آمریکا و اسرائیل نگرانند که اولویت فوری بازگشایی تنگه هرمز و کاهش فشار بر بازار انرژی، واشنگتن را به امتیاز دادن به تهران وادار کند.
در تهران نیز روایت رسمی بر «مقاومت» و «پیروزی» تأکید دارد. مقامهای جمهوری اسلامی میکوشند توافق احتمالی را نشانه شکست فشار نظامی آمریکا و اسرائیل معرفی کنند. با این حال، هنوز روشن نیست نهادهای تصمیمگیرنده در ایران متن نهایی را بیتغییر خواهند پذیرفت یا نه. عراقچی گفته است توافق هنوز نهایی نشده و ممکن است تغییر کند؛ سخنی که نشان میدهد راه امضا، با وجود اعلام خوشبینی پاکستان، هنوز کاملاً هموار نیست.
اهمیت توافق احتمالی در این است که میتواند نخستین چارچوب رسمی برای پایان دادن به جنگی باشد که از خلیج فارس تا لبنان و از بازار نفت تا سیاست داخلی آمریکا و ایران را تحت تأثیر قرار داده است. اگر امضای الکترونیکی در ۲۴ ساعت آینده انجام شود، تمرکز از سطح سیاسی به مذاکرات فنی منتقل خواهد شد؛ مذاکراتی که باید جزئیات بازگشایی تنگه هرمز، لغو محاصره بنادر ایران، آزادسازی داراییها، معافیتهای نفتی و آغاز گفتوگوهای هستهای را روشن کند.
اکنون نگاهها به ٢٤ ساعت آینده دوخته شده است. اگر گفته نخستوزیر پاکستان عملی شود، ایران و آمریکا نخستین سند رسمی برای خروج از جنگ را امضا خواهند کرد؛ سندی که شاید هنوز صلح نهایی نباشد، اما میتواند مهمترین گام دیپلماتیک پس از بیش از سه ماه خونریزی، بحران انرژی و ناامنی منطقهای باشد. اگر امضا به تعویق بیفتد یا اختلافها بر سر متن دوباره بالا بگیرد، همین فرصت نیز ممکن است به سرعت به دور تازهای از تهدید، حمله و بنبست بدل شود.