جمعه ۲۱ فروردین ۱۴۰۵

در طول یک ماه، در حالی که بخشی از خاورمیانه در آشوب فرومی‌رفت و مردم با
افزایش قیمت سوخت در پمپ‌بنزین‌ها روبه‌رو بودند، شرکت‌های نفتی از دل بحران
سود بردند؛ به‌ویژه به لطف جهش حاشیه سود پالایش. این حاشیه سود، همان سودی
است که پالایشگاه‌ها هنگام تبدیل نفت خام به فرآورده‌هایی مانند بنزین و گازوئیل به
دست می‌آورند؛ یعنی تفاوت میان ارزش نفت خام خریداری‌شده و قیمت فروش
فرآورده‌های پالایش‌شده.

بمباران تاسیسات انرژی و بسته شدن تنگه هرمز ــ گذرگاهی که ۲۰ درصد مصرف
جهانی نفت از آن عبور می‌کند ــ زنجیره‌های تامین را مختل کرد، عرضه را کاهش داد
و حاشیه سود را به شدت بالا برد. بر پایه داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، این
حاشیه‌ها در ماه مارس در اروپا به ۲۲ دلار برای هر بشکه، یعنی حدود ۱۶۰ دلار
برای هر تن، رسید؛ رقمی که چهار برابر ژانویه بود. این تقریباً همان سطحی است که
در سال ۲۰۲۲، در اوج جنگ اوکراین، ثبت شده بود؛ زمانی که سودهای شرکت‌های
نفتی همه سقف‌ها را شکست.
توافق آتش‌بس پانزده‌روزه میان آمریکا و ایران احتمالاً این حاشیه‌های سود را کاهش
خواهد داد، اما هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که آن‌ها به این زودی به سطح پیش از
بحران بازگردند.
پاتریس ژوفرون، استاد دانشگاه پاری-دوفین، نیز می‌گوید: احتمالاً حاشیه‌های سود در
سطحی بالا باقی خواهد ماند، زیرا تنش‌ها فقط به بسته شدن تنگه مربوط نیست، بلکه
به حملاتی هم مربوط است که به احتمال زیاد به ظرفیت‌های پالایشی، به‌ویژه در
عربستان سعودی، آسیب زده‌اند.
هزار میلیارد دلار افزایش در ارزش بازار
از آغاز درگیری‌ها تاکنون، شرکت‌های نفتی دقیقاً چه میزان پول به جیب زده‌اند؟ چون
هنوز گزارش‌های مالی آن‌ها منتشر نشده، کارشناسان می‌کوشند با تکیه بر داده‌های
موجود، اندازه این سود بادآورده را برآورد کنند. پژوهشگری که به سفارش گرین‌پیس
در آلمان کار کرده، تخمین می‌زند که در اروپا، شرکت‌ها در آستانه آتش‌بس روزانه
۸۱.۴ میلیون یورو سود مازاد به دست می‌آوردند که از این میان، ۷۵.۳ میلیون یورو
فقط از فروش گازوئیل به خودروها و کامیون‌ها حاصل می‌شد.
تنها در ماه مارس، این رقم می‌تواند معادل ۲.۵ میلیارد یورو سود عملیاتی اضافی
باشد. اصطلاح «سود مازاد» به این معناست که این سودها از سودهای به دست آمده در
مدت مشابه سال گذشته بیشتر بوده‌اند. این گزارش نشان می‌دهد که افزایش قیمت
سوخت در پمپ‌بنزین‌ها به‌مراتب بیشتر از افزایش قیمت پایه‌ای نفت خام بوده است.
راه دیگری هم برای سنجش اثر جنگ بر غول‌های این بخش وجود دارد: نگاه کردن به
ارزش بازار سهام آن‌ها، یعنی مجموع ارزش سهام شرکت‌ها. گابریل زوکمن در
یادداشتی برآورد کرده است: شاخص ۱۲۰ شرکت بزرگ نفتی و گازی جهان، که نیمی
از آن‌ها آمریکایی‌اند، از آغاز سال ۲۰۲۶ تاکنون ۳۰ درصد جهش کرده است؛ یعنی
در عرض سه ماه، بیش از هزار میلیارد دلار به ارزش بازار آن‌ها افزوده شده است.
این اقتصاددان توضیح می‌دهد که حدود نیمی از این افزایش، از زمان آغاز حمله آمریکا

به ایران در ۲۸ فوریه رخ داده است. نتیجه روشن است: جنگ برای سهام‌داران
معامله‌ای پرسود بوده است.
در فرانسه، همه نگاه‌ها به توتال‌انرژی دوخته شده است؛ شرکتی که ارزش سهامش از
آغاز سال تاکنون ۳۵ درصد بالا رفته است. در ۲۰ فوریه، مدیرعامل آن، پاتریک
پویانه، در برابر خبرنگاران جملاتی گفت که امروز چندان خوشایند به نظر نمی‌رسد: ما
بودجه‌مان را بر مبنای هر بشکه ۶۰ دلار بسته‌ایم، اما بدَم نمی‌آید خلافش ثابت شود.
اگر به ۱۱۰ دلار برسد، طبعاً خوشحال می‌شوم. اگر تنگه هرمز بسته شود، قیمت نفت
بالا می‌رود.
از زمان بسته شدن واقعی تنگه و جهش قیمت نفت، این مدیر ترجیح داده است درباره
آن پیش‌بینی چیزی نگوید، مبادا به سودجویی از جنگ متهم شود.
نتایج مالی توتال‌انرژی هنوز منتشر نشده است. اما بر پایه برخی زمزمه‌ها، ممکن
است سودهایی که فقط از فعالیت پالایش در ماه مارس به دست آمده، به سطحی تاریخی
رسیده باشد. برای یادآوری، در ژوئیه ۲۰۲۲، در اوج جنگ اوکراین، این شرکت
چندملیتی اعلام کرده بود که در نیمه نخست سال، ۱۸.۵ میلیارد یورو سود به دست
آورده است؛ یعنی ۲۰۰ درصد بیشتر از نیمه نخست سال ۲۰۲۱.
از سودجویان افراطی مالیات بگیرید
این برداشت عظیم از سود، برخی نیروها ــ از احزاب چپ گرفته تا سازمان‌های
غیردولتی و اتحادیه‌های کارگری ــ را به طرح مطالبه وضع مالیات بر این درآمدها
واداشته است. تاریخ هم نشان می‌دهد که گرفتن بخشی از این سودهای استثنایی، نه
عجیب است و نه بی‌سابقه. در جهان انگلیسی‌زبان از اصطلاح «سودهای بادآورده»
استفاده می‌شود و حتی دولت‌هایی که به‌شدت طرفدار بازار و کسب‌وکار بوده‌اند نیز
از مالیات‌گیری بر این سودها ابایی نداشته‌اند.