سفر منیر همزمان با فشار اقتصادی آمریکا علیه ایران و بنبست روابط تهران و واشینگتن
سه شنبه ۳ شهریور ۱۴۰۵
فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، روز دوشنبه در رأس یک هیئت رسمی راهی تهران میشود؛ سفری که در شرایط تشدید تنش میان ایران و آمریکا و گسترش تلاشهای منطقهای برای جلوگیری از ادامه بحران انجام میشود. وزارت خارجه جمهوری اسلامی هدف رسمی این سفر را تقویت همکاریهای دوجانبه و ادامه تلاشهای پاکستان برای کمک به صلح و امنیت منطقه عنوان کرده است.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، گفته است منیر در تهران با مقامهای ارشد جمهوری اسلامی دیدار خواهد کرد. این سفر تنها دو روز پس از گفتوگوی تلفنی عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، با فرمانده ارتش پاکستان درباره تحولات منطقه و راههای تقویت صلح، ثبات و امنیت در غرب آسیا صورت میگیرد.
در کنار دستور کار رسمی، گمانهزنیها درباره نقش پاکستان بهعنوان واسطه میان تهران و واشینگتن افزایش یافته است. اقتصاد ۲٤ به نقل از العربیه و «منابع آگاه» نوشته است عاصم منیر ممکن است حامل پیامهایی از سوی آمریکا باشد و هدف سفر او کمک به شکستن بنبست و فراهم کردن زمینه ازسرگیری مذاکرات باشد. این ادعا تاکنون از سوی مقامهای رسمی تهران، اسلامآباد یا واشینگتن تأیید نشده است.
پاکستان پیش از این نیز برای میانجیگری میان ایران و آمریکا تلاش کرده بود. محمدحسین بنیاسدی، سرکنسول پیشین ایران در لاهور، سفر فرمانده ارتش پاکستان را ادامه همان روندی میداند که پیشتر به آنچه «تفاهمنامه اسلامآباد» خوانده شده منتهی شد. از نگاه او، ورود شخص عاصم منیر به این تلاشها نشان میدهد اسلامآباد میخواهد در سطحی بالاتر برای احیای کانال دیپلماتیک میان ایران و آمریکا فعال شود.
سفر منیر در حالی انجام میشود که دولت آمریکا فشار اقتصادی علیه ایران را افزایش داده و روابط تهران و واشینگتن همچنان در بنبست قرار دارد. تحلیلگران مورد استناد گزارش معتقدند پاکستان میتواند به دلیل روابط همزمان با ایران، آمریکا، عربستان و دیگر کشورهای منطقه، به کانالی برای انتقال پیشنهادها، هشدارها و پیامهای دو طرف تبدیل شود. با این حال آنها تأکید میکنند موفقیت چنین نقشی بیش از هر چیز به اراده سیاسی تهران و واشینگتن بستگی دارد.
در داخل ایران نیز برخی نشانهها از افزایش دوباره بحث درباره مذاکره دیده میشود. بنیاسدی به اظهارات اخیر مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف درباره ضرورت کاهش تنش و صلح اشاره کرده و آنها را پیامهایی میداند که ممکن است فضای بیشتری برای میانجیگری پاکستان ایجاد کند. در عین حال احتمال داده میشود پیام احتمالی واشینگتن تنها شامل پیشنهاد مذاکره نباشد و هشدارها یا تهدیدهای تازه آمریکا را نیز دربر گیرد.
اسفندیار خدایی، مدرس روابط بینالملل، نیز میگوید نباید از سفر منیر انتظار «معجزه» داشت، زیرا اختلاف ایران و آمریکا همچنان ماهیتی ساختاری دارد. به گفته او، اهمیت چنین تحرکاتی در این است که میتواند کانالهای بسته گفتوگو را دوباره باز کند و فرصت کاهش سوءمحاسبهها و جلوگیری از تصمیمهای خطرناک را فراهم آورد.
یکی از گرههای اصلی مذاکرات احتمالی همچنان مسئله اهرمهای فشار دو طرف است. در واشینگتن نگرانی وجود دارد که آزاد شدن منابع مالی ایران پس از توافق، به تقویت توان جمهوری اسلامی در رویارویی با آمریکا و اسرائیل منجر شود. در مقابل، تهران نیز نگران است کنار گذاشتن ابزارهایی مانند فشار در تنگه هرمز، نه به کاهش مطالبات آمریکا بلکه به مطرح شدن خواستههای بیشتر منجر شود.
سفر فرمانده ارتش پاکستان همزمان با شکلگیری ترتیبات امنیتی تازه در منطقه انجام میشود. در گزارش شرق از «پیمان سهجانبه مکه» میان پاکستان، ترکیه و عربستان سخن گفته شده و المیادین نیز به نقل از یک منبع ایرانی مدعی شده است تهران برای پیوستن به این ترتیبات دعوت شده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، گفته ایران در صورت مشارکت در چنین سازوکاری باید در جایگاه «مؤسس» حضور داشته باشد، نه صرفاً به پیمانی از پیش تشکیلشده ملحق شود.
برخی تحلیلگران این ترتیبات منطقهای را الزاماً اتحادی علیه ایران نمیدانند. خدایی معتقد است عربستان، ترکیه و پاکستان علاوه بر تحولات ایران، به آینده امنیت منطقه و گسترش قدرت اسرائیل نیز توجه دارند. نزدیکی هند و اسرائیل نیز از نگاه اسلامآباد یکی از عواملی است که محاسبات امنیتی پاکستان را پیچیدهتر کرده است.
به این ترتیب، سفر عاصم منیر را نمیتوان صرفاً یک دیدار دوجانبه نظامی دانست، اما هنوز روشن نیست آیا او واقعاً حامل پیام مشخصی از واشینگتن است یا اسلامآباد مستقلاً در پی بازکردن دوباره مسیر میانجیگری است. آنچه فعلاً قطعی است، تلاش پاکستان برای حفظ نقش خود بهعنوان واسطهای منطقهای در زمانی است که فشار اقتصادی آمریکا، بحران تنگه هرمز و تغییر آرایشهای امنیتی خاورمیانه بر پیچیدگی روابط تهران با همسایگان و قدرتهای خارجی افزوده است. نتیجه دیدارهای تهران مشخص خواهد کرد این سفر به گشایشی هرچند محدود در مسیر دیپلماسی منجر میشود یا تنها به انتقال پیامهای دو طرف محدود خواهد ماند.