خشم جهانی نسل زد؛ نارضایتی خود از دولتها را به خیابانها آورده و خواهان تغییرند
جمعه ۱۸ مهر ۱۴۰۴
از مراکش تا ماداگاسکار، و از پاراگوئه تا پرو، موجی از اعتراضهای جوانان نسل زد سراسر جهان را فرا گرفته است؛ نسل ۱۳ تا ۲۸ ساله که نارضایتی خود از دولتها را به خیابانها و شبکههای اجتماعی آوردهاند و خواهان تغییر هستند. وجه مشترک این جنبشها، علاوه بر جوان بودن شرکتکنندگان، آن است که جرقه و نیروی محرکهشان را از شبکههای اجتماعی میگیرند.
در ماداگاسکار اعتراض به قطعی برق و آب باعث انحلال دولت شد. در نپال تظاهرات علیه فساد و خویشاوندسالاری به استعفای نخستوزیر انجامید. در کنیا نسل زد به خیابانها رفت تا خواهان پاسخگویی و اصلاحات دولتی شود. در پرو معترضان جوان در ۲۷ سپتامبر با نیروهای پلیس که از ساختمان کنگره جمهوری محافظت میکردند، درگیر شدند تا خشم خود را از فساد مقامهای دولتی و افزایش ناامنی نشان دهند. در اندونزی کارگران روزمزد علیه کاهش مزایای رفاهی اعتراض کردند. و در مراکش بزرگترین تظاهرات ضد دولتی سالهای اخیر برگزار شد که در آن معترضان به کیفیت پایین خدمات درمانی و آموزشی و هزینههای میلیاردی ساخت ورزشگاههای جام جهانی اعتراض کردند.
در همه این جنبشهای اعتراضی، شبکههای اجتماعی نقشی محوری داشتهاند و بستری برای روایتگری، همبستگی، هماهنگی تاکتیکی و یادگیری از تجربه کشورهای دیگر فراهم کردهاند. به گفته جانجیرا سومباتپونسیری از موسسه آلمانی مطالعات جهانی و منطقهای، این جنبشها تازهترین نمونه از موج ۱۵ ساله اعتراضهای جوانان هستند که با پیوندهای دیجیتال شکل گرفتهاند. این موج شامل بهار عربی در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱، جنبش اشغال والاستریت در ۲۰۱۱، جنبش ضد ریاضت اقتصادی ایندیگنادوس در اسپانیا (۲۰۱۱ تا ۲۰۱۲) و نیز اعتراضهای طرفداران دموکراسی در تایلند (۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱)، سریلانکا (۲۰۲۲) و بنگلادش (۲۰۲۴) میشود. استیون فلدستین، پژوهشگر ارشد اندیشکده آمریکایی «بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی میگوید: استفاده جوانان از فناوری برای جنبشهای جمعی چیز تازهای نیست.
اما تفاوت امروز در میزان پیچیدگی فناوری است. گسترش تلفنهای همراه، شبکههای اجتماعی، پیامرسانها و به تازگی هوش مصنوعی، باعث شده بسیج مردم آسانتر از همیشه باشد. اکنون در قالب عمارتها، خودروهای اسپرت و کیسههای خرید لوکس، فاصله میان امتیازات طبقات ویژه و سختیهای روزمره برای مردم به نوعی توهین شخصی تبدیل میشود؛ جایی که مفهوم ساختاری و انتزاعی فساد فرو میپاشد و به قطعاتی ملموس و قابل درک بدل میشود. چنین اتفاقی در سپتامبر امسال در نپال رخ داد. انتشار عکسی در اینستاگرام از پسر یکی از سیاستمداران در کنار درخت کریسمس ساختهشده از جعبههای برندهای لوکس، جرقه اعتراضها را زد، و همین ماجرا در فیلیپین نیز تکرار شد.
با گسترش اعتراضهای آنلاین، بسیاری از دولتهای اقتدارگرا با سانسور و زور واکنش نشان دادهاند. اما کارشناسان هشدار میدهند که چنین سرکوبهایی اغلب نتیجهای معکوس دارد و با برانگیختن خشم عمومی، به تظاهراتی گستردهتر منجر میشود؛ به ویژه زمانی که تصاویر زنده از خشونت دولتی در شبکهها پخش میشود. شبکههای اجتماعی جنبشهای اعتراضی را تقویت میکنند، اما همزمان آنها در معرض فروپاشی و سرکوب نیز قرار میدهند. آقای فلدستین میگوید: شبکههای اجتماعی اساسا برای ایجاد تغییرات بلندمدت ساخته نشدهاند. شما برای ادامه جنبش به الگوریتم، خشم و هشتگها تکیه میکنید. اما تغییر زمانی ممکن است که مردم بتوانند از یک حرکت پراکنده آنلاین، به جنبشی با چشماندازی پایدارتر و پیوندهایی واقعی – هم در فضای مجازی و هم در جهان فیزیکی – گذر کنند.
کارشناسان همچنین بر ضرورت «راهبردهای ترکیبی» تاکید میکنند.این راهبردها باید فعالیتهای آنلاین را با شیوههای سنتی اعتراض، مانند اعتصابها و تجمعها، ترکیب کنند. «آنچه به همان اندازه اهمیت دارد، ایجاد ائتلافهای گستردهای است که بتوانند همکاری میان جامعه مدنی، احزاب سیاسی، نهادهای رسمی و جنبشهای آنلاین را تقویت کنند.