حمله تازه آمریکا به جنوب ایران همزمان با مذاکرات دوحه
چهارشنبه ۶ خرداد ۱۴۰۵
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، روز سهشنبه ۲٦ مه ۲۰۲٦ (۵ خرداد ۱٤۰۵) اعلام کرد نیروهای آمریکایی در جنوب ایران به سایتهای پرتاب موشک و شناورهایی که به گفته این فرماندهی در حال مینگذاری بودند حمله کردهاند. تیم هاوکینز، سخنگوی سنتکام، گفت این حملات برای «دفاع از نیروهای آمریکایی در برابر تهدیدهای نیروهای ایرانی» انجام شده و آمریکا در عین ادامه آتشبس، “خویشتنداری” نشان میدهد.
رسانههای ایران از انفجارهایی در اطراف بندرعباس، در نزدیکی تنگه هرمز، خبر دادند. پایگاه خبری تابناک، نزدیک به محسن رضایی، از کشته شدن چهار نیروی سپاه در حمله آمریکا به شناورها خبر داد. خبرگزاری مهر نیز بعداً اعلام کرد اوضاع “کاملاً تحت کنترل” است و دلیلی برای نگرانی ساکنان وجود ندارد.
این حملات در لحظهای حساس انجام شده است؛ همزمان محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در رأس هیئتی از مذاکرهکنندگان به قطر رفته است. رسانهها گزارش دادهاند عباس عراقچی، وزیر خارجه، و عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی، نیز در این هیئت حضور دارند؛ حضوری که گمانهزنیها درباره تمرکز مذاکرات بر آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده ایران در خارج، از جمله در قطر، را تقویت کرده است.
بر اساس گزارشها، طرحی که اکنون میان تهران و واشنگتن در حال بررسی است، در مرحله نخست بر بازگشایی تنگه هرمز برای کشتیرانی تجاری تمرکز دارد و موضوعات هستهای را به گفتوگوهای بعدی، در بازهای سی تا شصتروزه، موکول میکند. چنین طرحی در واشنگتن با مخالفت بخشی از جمهوریخواهان روبهرو شده است؛ منتقدان ترامپ میگویند آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای ایران، بدون تعهد فوری تهران در پرونده هستهای، بیش از حد به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ شباهت دارد؛ توافقی که خود ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوریاش از آن خارج شد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز در جریان سفر رسمی خود به هند گفت با وجود حملات تازه، هنوز امکان دستیابی به توافق وجود دارد. او گفت در قطر «گفتوگوهایی در جریان است» و افزود که تنگه هرمز «به یک شکل یا شکل دیگر» باز خواهد شد. تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان است و در شرایط عادی حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند؛ از همین رو بسته ماندن یا ناامن شدن آن، برای دولت ترامپ که در آستانه انتخابات میاندورهای با نارضایتی رأیدهندگان از افزایش هزینهها روبهروست، به مسئلهای فوری تبدیل شده است.
حملات تازه آمریکا نشان میدهد آتشبس هفتهفتهای، هرچند رسماً پابرجاست، عملاً زیر فشار شدید قرار گرفته است. از یک سو واشنگتن میکوشد تنگه هرمز را بازگشایی و مسیر توافقی محدود با تهران را هموار کند؛ از سوی دیگر، حملات نظامی، فشار متحدان اسرائیل و مخالفت جمهوریخواهان تندرو در آمریکا، هر گام دیپلماتیک را با خطر فروپاشی روبهرو کرده است. اکنون مذاکرات دوحه به آزمونی برای آینده آتشبس تبدیل شده است: یا مقدمهای برای توافقی مرحلهای خواهد شد، یا به نقطهای دیگر در تشدید رویارویی مستقیم آمریکا و ایران.
بر اساس گزارش رویترز، مقام آگاه از سفر هیئت ایرانی به دوحه گفته است که گفتوگوها بیش از همه بر دو محور متمرکز است: بازگشایی تنگه هرمز و مسئله ذخایر اورانیوم بسیار غنیشده ایران. حضور رئیس کل بانک مرکزی ایران در این هیئت نیز نشان میدهد آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران در قطر و دیگر بانکهای خارجی، بخشی مهم از چانهزنیهاست. گاردین نیز نوشته است مقامهای ایرانی میگویند فشارهای سیاسی در داخل آمریکا، ترامپ را برای عقبنشینی از آزادسازی احتمالی تا ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای ایران زیر فشار گذاشته است؛ موضوعی که برای ترامپ از نظر سیاسی حساس است، زیرا او پیشتر باراک اوباما را به دلیل پرداخت پول نقد به ایران در زمان توافق هستهای ۲۰۱۵ بهشدت مورد حمله قرار داده بود.
یادداشت تفاهم مورد بحث، به گفته بقایی، شامل ١٤ بند است و هدف اصلی آن پایان دادن به جنگ و رفع محاصره دریایی آمریکا در تنگه هرمز است؛ در برابر، ایران باید اقداماتی برای تضمین عبور امن کشتیها از این آبراه راهبردی انجام دهد. تنگه هرمز از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲٦ (۱۰ اسفند ۱٤٠٤) عملاً بسته شده و شمار کشتیهایی که از آن عبور میکنند، از حدود ۱۲۵ تا ۱٤۰ کشتی در روز پیش از جنگ، به تعداد اندکی کاهش یافته است. تلویزیون دولتی ایران روز دوشنبه اعلام کرد در ۲٤ ساعت گذشته، ۳۲ کشتی و پنج نفتکش با مجوز نیروی دریایی سپاه پاسداران از تنگه عبور کردهاند و تأکید کرد هیچ شناوری بدون هماهنگی با سپاه اجازه عبور نخواهد داشت.
یکی از اختلافهای مهم، چگونگی مدیریت عبور کشتیها از تنگه هرمز است. بقایی گفت ایران برای عبور کشتیها “عوارض” دریافت نخواهد کرد، اما اگر خدمات ناوبری و اقداماتی برای حفاظت از محیط زیست تنگه ارائه شود، هزینههایی برای این خدمات دریافت خواهد شد. او تأکید کرد نباید از واژه عوارض استفاده کرد و این موضوع باید در چارچوب پروتکلی با عمان، که ساحل مقابل تنگه را در اختیار دارد، تنظیم شود. با این حال، گاردین نوشته است کشورهای اروپایی و دولتهای خلیج فارس احتمالاً این تفاوت لفظی را چندان جدی نخواهند گرفت، بهویژه اگر کشتیهای تجاری عملاً ناچار شوند برای عبور از تنگه از خدمات ناوبری ایران استفاده کنند.
پرونده هستهای همچنان از دشوارترین گرههای توافق است. ترامپ میخواهد ایران تعهد دهد ذخایر اورانیوم بسیار غنیشده خود را کنار بگذارد، حتی اگر روش دقیق آن در متن اولیه روشن نشود. ایران در دورهای پیشین مذاکره گفته بود حاضر است اورانیوم غنیشده را رقیق کند، اما انتقال ذخایر به آمریکا یا روسیه را نمیپذیرد. تهران همچنین از احتمال تعلیق غنیسازی داخلی برای مدتی تا پنج سال سخن گفته، اما با خواست آمریکا برای تعلیق ۲۰ ساله مخالفت کرده است. بقایی تأکید کرد یادداشت تفاهم فعلی قرار نیست درباره این جزئیات تصمیم بگیرد و فقط مسیر گفتوگوی ٦۰ روزه درباره مسائل هستهای را باز خواهد کرد.
ایران همچنین اصرار دارد آتشبس در لبنان بخشی از بسته تفاهم باشد. بقایی گفت رفع محاصره آمریکا علیه بنادر ایران و اجازه عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز باید با در نظر گرفتن جنگ لبنان و تهدید حملات تازه آمریکا همراه باشد. این در حالی است که اختلاف بر سر جنگ اسرائیل در لبنان، حضور حزبالله و حمایت منطقهای ایران از نیروهای همسو با خود، همچنان یکی از موانع اصلی توافق است. گزارش رویترز نیز تأکید میکند که دو طرف هنوز بر سر برنامه هستهای ایران، جنگ اسرائیل در لبنان، لغو تحریمها و آزادسازی دهها میلیارد دلار درآمد نفتی ایران در بانکهای خارجی اختلاف دارند.
اسرائیل، طبق گزارش گاردین، متهم است که میکوشد توافق را از مسیر خارج کند. بقایی گفت از اسرائیل چیزی جز تلاش برای اخلال در توافق انتظار نمیرود. در همین حال، رویترز به نقل از دو منبع گزارش داده است که بنیامین نتانیاهو به نزدیکان خود گفته اسرائیل اکنون توان اندکی برای اثرگذاری بر تصمیمهای ترامپ در پرونده ایران دارد. این تحول نشان میدهد اگرچه اسرائیل همچنان بازیگری مهم در بحران است، اما در این مرحله، مسیر اصلی چانهزنی میان واشنگتن، تهران و میانجیهای منطقهای، بهویژه قطر و عمان، جریان دارد.
بحران تنگه هرمز پیامدهای اقتصادی گستردهای داشته است. بسته شدن عملی این آبراه، که در شرایط عادی حدود یکپنجم نفت و گاز مایع جهان از آن عبور میکند، موجب جهش قیمت نفت و افزایش هزینه سوخت، کود و مواد غذایی شده است. با این حال، خوشبینی محتاطانه نسبت به احتمال توافق، روز دوشنبه قیمت نفت را بیش از چهار درصد کاهش داد و به پایینترین سطح دو هفته اخیر رساند. با وجود این، حتی در صورت توافق، روشن نیست بازگشت کامل جریان انرژی از تنگه هرمز با چه سرعتی ممکن خواهد شد.
در داخل ایران، برخی ناظران توافق احتمالی را نه پایان بحران، بلکه نقشه راهی برای “همزیستی خصمانه” میدانند؛ سازوکاری برای مدیریت تنش، نه حل ریشهای آن. گاردین همچنین نوشته است نشانههایی وجود دارد که مقامهای ایرانی ممکن است ظرف یک هفته اینترنت بینالمللی را دوباره وصل کنند؛ تصمیمی که پس از رأی شورای عالی امنیت ملی مطرح شده است. اما مقامها، در شرایط تورم شدید قیمت مواد غذایی و ادامه اعدامها، نگران واکنش عمومی پس از برداشته شدن محدودیتهای اینترنتی هستند.
در مجموع، تصویر کنونی از مذاکرات، نه شکست کامل دیپلماسی است و نه نزدیک بودن توافق نهایی. واشنگتن میکوشد از فشار نظامی، بحران انرژی و محاصره دریایی برای گرفتن امتیازهای هستهای و امنیتی استفاده کند؛ تهران نیز میخواهد پایان جنگ، رفع محاصره، آزادسازی داراییها و مهار نقش اسرائیل در بحران را در یک بسته سیاسی بگنجاند. تنگه هرمز اکنون فقط یک آبراه نفتی نیست؛ به نقطهای تبدیل شده است که جنگ، اقتصاد جهانی، پرونده هستهای، آینده لبنان و رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی در آن به هم گره خوردهاند.