ترامپ تصمیم درباره تفاهم نامە با ایران را بە تعویق انداخت
یکشنبه ۱۰ خرداد ۱۴۰۵
شنبه ۳۰ مه ۲۰۲٦ (۹ خرداد ۱٤۰۵) ـ تلاشها برای تمدید آتشبس میان آمریکا و ایران و بازگشایی تنگه هرمز به مرحلهای حساس رسیده است، اما هنوز معلوم نیست آنچه در واشنگتن «توافق قریبالوقوع» توصیف میشود، از سد اختلافهای اصلی عبور کند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز جمعه پس از وعدهی «تصمیم نهایی» درباره طرح پیشنهادی، جلسهای دو ساعته با مشاوران امنیت ملی خود در اتاق وضعیت کاخ سفید برگزار کرد، اما این نشست بدون اعلام تصمیم قطعی پایان یافت.
طرح مورد بحث، بر اساس گزارشهای منتشرشده، شامل تمدید آتشبس موقت برای ٦۰ روز دیگر، بازگشایی مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز و ادامه مذاکرات برای رسیدن به توافقی پایدارتر است. اما همانجا که واشنگتن از «خطوط قرمز» ترامپ سخن میگوید، تهران تأکید دارد هیچ توافق نهایی امضا نشده و هیچ امتیازی پیش از اقدام عملی طرف مقابل داده نخواهد شد.
ترامپ پیش از ورود به نشست کاخ سفید گفته بود ایران باید بپذیرد که هرگز سلاح هستهای نخواهد داشت، تنگه هرمز باید بدون عوارض و برای رفتوآمد آزاد کشتیها باز شود و مینهای باقیمانده در آبراه جمعآوری یا منفجر شوند. او همچنین مدعی شد مواد هستهای ایران که در اعماق زمین پنهان شده، باید با هماهنگی آمریکا، ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی از محل خارج و نابود شود. اما مقامهای ایرانی و رسانههای نزدیک به نهادهای حکومتی این تصویر را رد کردهاند و گفتهاند ترامپ میکوشد از متنی که هنوز نهایی نشده، یک «پیروزی ساختگی» بسازد.
واکنش تهران نشان میدهد شکاف میان روایت دو طرف همچنان عمیق است. وزارت خارجه ایران میگوید پیامها همچنان در حال رد و بدل شدن است و توافقی نهایی در کار نیست. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، تأکید کرده است در مرحله کنونی بحث بر سر پایان جنگ است، نه جزئیات برنامه هستهای. از سوی دیگر، مقامهای ایرانی میگویند مدیریت تنگه هرمز مسئلهای مربوط به ایران و عمان است و باید بر اساس منافع ملی دو کشور و ملاحظات بینالمللی تعیین شود، نه با دستور واشنگتن.
در همین حال، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، روز شنبه در نشست امنیتی سنگاپور لحن تهدیدآمیز واشنگتن را تشدید کرد و گفت اگر توافقی به دست نیاید، آمریکا آماده ازسرگیری حملات به ایران است. او گفت توان نظامی آمریکا برای آغاز دوباره عملیات «کاملاً کافی» است و ذخایر مهمات آمریکا در منطقه و جهان پاسخگوی چنین وضعیتی خواهد بود. این موضع نشان میدهد همزمان با مذاکرات، تهدید نظامی همچنان بخشی از فشار آمریکا بر تهران باقی مانده است.
مسئله هرمز اکنون در مرکز بحران قرار دارد. تنگه هرمز یکی از حساسترین گلوگاههای انرژی جهان است و بستهشدن عملی یا محدود شدن عبور کشتیها از آن، بازار نفت و گاز را به شدت متأثر کرده است. ایران در هفتههای گذشته با اعمال محدودیت، اخذ عوارض از برخی کشتیها و ایجاد سازوکار تازه برای کنترل عبور و مرور، از این آبراه به عنوان مهمترین اهرم فشار خود استفاده کرده است. آمریکا نیز در مقابل با محاصره دریایی بنادر ایران و تحریم نهادهای مرتبط با مدیریت تنگه کوشیده است تهران را وادار به عقبنشینی کند.
بر اساس گزارشها، طرح اولیه میتواند در صورت تصویب، راه را برای عبور دوباره کشتیها از تنگه هرمز باز کند، اما بازگشت کامل کشتیرانی به وضعیت پیش از جنگ، حتی در صورت توافق، فوری نخواهد بود. پاکسازی مینها، جابهجایی دوباره کشتیها، بازگشت اعتماد شرکتهای بیمه و کاهش خطر حملات تازه، همگی زمانبر است. تحلیلگران بازار انرژی هشدار میدهند حتی اگر آتشبس تمدید شود، بحران عرضه نفت ممکن است برای هفتهها یا ماهها ادامه یابد.
در کنار تنگه هرمز، مسئله هستهای همچنان بزرگترین گره مذاکرات است. واشنگتن میخواهد تهران تعهدات روشن و الزامآور درباره برنامه هستهای خود بدهد، اما ایران میگوید در مرحله کنونی چنین موضوعی در متن توافق فوری قرار ندارد. مقامهای ایرانی همچنین گزارشها درباره انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده به کشور ثالث یا تحویل آن به واسطهها را رد کردهاند. این اختلاف نشان میدهد حتی اگر توافق ۶۰ روزه برای توقف جنگ و بازگشایی مسیر کشتیرانی حاصل شود، نبرد اصلی بر سر آینده برنامه هستهای ایران به دور بعدی مذاکرات منتقل خواهد شد.
ایران علاوه بر پایان محاصره دریایی و کاهش تحریمها، خواهان آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده و پایان حملات اسرائیل در لبنان است. گزارشهایی از احتمال آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای ایران منتشر شده، اما ترامپ گفته است تا اطلاع ثانوی پولی رد و بدل نخواهد شد. این اختلاف مالی نیز میتواند اجرای هر توافق احتمالی را با مانع روبهرو کند.
بعد دیگر بحران، لبنان است. ایران میخواهد توافق با آمریکا شامل توقف جنگ اسرائیل علیه حزبالله نیز باشد. در هفتههای اخیر، حملات اسرائیل در لبنان شدت گرفته و صدها هزار نفر آواره شدهاند. دولت لبنان شمار کشتهشدگان حملات اسرائیل را بیش از سه هزار نفر اعلام کرده است. اسرائیل میگوید در این درگیریها شماری از سربازان و غیرنظامیانش نیز کشته شدهاند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، هنوز نشانه روشنی از پذیرش آتشبس گستردهتر نشان نداده و همین مسئله میتواند تصمیم ترامپ را پیچیدهتر کند.
ترامپ از یک سو زیر فشار افزایش قیمت انرژی و نارضایتی رأیدهندگان در آستانه انتخابات کنگره قرار دارد و از سوی دیگر با مخالفت تندروهای حزب جمهوریخواه روبهروست که هرگونه امتیاز به تهران را عقبنشینی میدانند. او اکنون باید میان پذیرش توافقی موقت برای کاهش فشار اقتصادی و ادامه سیاست فشار نظامی یکی را انتخاب کند؛ انتخابی که میتواند مسیر جنگ سهماهه آمریکا و اسرائیل علیه ایران را تعیین کند.
در تهران نیز فضای سیاسی یکدست نیست. برخی مقامها از «تفاهم سیاسی» سخن گفتهاند، اما چهرههای نزدیک به نهادهای امنیتی و پارلمان هشدار دادهاند که ایران نباید به وعدههای آمریکا اعتماد کند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، گفته است ایران به «ضمانتها و کلمات» اعتماد ندارد و تنها اقدام عملی طرف مقابل معیار خواهد بود. چنین مواضعی نشان میدهد حتی اگر متن توافق آماده باشد، تصویب و اجرای آن در تهران نیز آسان نخواهد بود.
در نتیجه، آنچه اکنون روی میز است نه یک توافق جامع، بلکه یک تنفس ٦۰ روزه برای جلوگیری از بازگشت جنگ تمامعیار است. این تنفس میتواند تنگه هرمز را تا حدی باز کند، بازار انرژی را آرامتر سازد و مسیر گفتوگو درباره برنامه هستهای را باز بگذارد. اما اگر اختلافها بر سر هرمز، داراییهای مسدودشده، نقش اسرائیل در لبنان و سرنوشت مواد هستهای ایران حل نشود، آتشبس تازه نیز ممکن است تنها تعویقی کوتاه در بحرانی بزرگتر باشد.