بسته شدن دوباره تنگه هرمز از سوی ایران و ادامه حملات اسرائیل در لبنان، سایەی دو بحران برمذاکرات سویس
دوشنبه ۱ تیر ۱۴۰۵
گفتوگوهای ایران و آمریکا برای اجرای توافق موقت پایان جنگ، روز یکشنبه در اقامتگاه کوهستانی بورگناشتوک سوئیس آغاز شد؛ مذاکراتی که قرار بود راه را برای یک توافق پایدار منطقهای باز کند، اما از همان آغاز زیر سایه دو بحران پیش میرود: بسته شدن دوباره تنگه هرمز از سوی ایران و ادامه حملات اسرائیل در لبنان.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، ریاست هیئت واشنگتن را بر عهده دارد. در کنار او استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ، و جرد کوشنر نیز در مذاکرات حضور دارند. هیئت ایران را محمدباقر قالیباف هدایت میکند و عباس عراقچی، وزیر خارجه، همراه مقامهایی از حوزه امنیتی، بانک مرکزی و نفت نیز در ترکیب هیئت ایرانی حضور دارند. پاکستان و قطر، دو میانجی اصلی توافق موقت، نیز در مذاکرات شرکت کردهاند. شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، و عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، برای پیوستن به گفتوگوها وارد سوئیس شدهاند.
مذاکرات سوئیس نخستین نشست رسمی برای اجرای تفاهمنامه ۱٤ بندی ایران و آمریکاست؛ تفاهمی که قرار بود با بازگشایی تنگه هرمز، توقف عملیات نظامی در همه جبههها و آغاز گفتوگوهای ٦۰ روزه درباره پرونده هستهای، تحریمها و مسائل منطقهای، جنگ را به مسیر پایان ببرد. اما بسته شدن دوباره هرمز نشان داده است که اجرای توافق از همان گام نخست با مانعی جدی روبهروست.
سپاه پاسداران روز شنبه اعلام کرد تنگه هرمز دوباره بسته شده و به کشتیها هشدار داد به این آبراه نزدیک نشوند. تهران این تصمیم را واکنشی به ادامه حملات اسرائیل در لبنان و ناتوانی واشنگتن در اجرای تعهدات خود درباره توقف جنگ در همه جبههها دانسته است. خبرگزاری فارس نیز روز یکشنبه به نقل از یک منبع نظامی نوشت تا اطلاع بعدی هیچ مجوز تازهای برای عبور کشتیها از تنگه صادر نخواهد شد.
آمریکا این روایت را رد میکند. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا میگوید تنگه هرمز بسته نیست و روز شنبه ۵۵ کشتی تجاری با بیش از ۱۷ میلیون بشکه نفت از این مسیر عبور کردهاند. جیدی ونس نیز پیش از ترک آمریکا گفته بود شواهدی مبنی بر بسته بودن تنگه ندیده است. با این حال، اعلام ایران کافی بوده تا بازارهای انرژی در انتظار بازگشایی معاملات روز دوشنبه با نگرانی تازهای روبهرو شوند.
اهمیت هرمز در این مذاکرات تعیینکننده است. این تنگه پیش از جنگ مسیر عبور نزدیک به یکپنجم نفت و گاز مایع جهان بود. بسته شدن آن در هفتههای گذشته، یکی از اصلیترین عوامل افزایش قیمت نفت و نگرانی از رکود جهانی بود. دونالد ترامپ نیز گفته بود یکی از دلایل پذیرش توافق موقت، جلوگیری از بحران جهانی ناشی از جهش قیمت انرژی بوده است. پس از اعلام توافق، قیمت نفت به پایینترین سطح خود از آغاز جنگ سقوط کرد، اما ادامه انسداد مؤثر یا اداری هرمز میتواند این روند را معکوس کند.
همزمان با بحران هرمز، لبنان نیز به گره اصلی مذاکرات تبدیل شده است. تفاهمنامه ایران و آمریکا خواستار پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله لبنان، شده است. اما با وجود اعلام آتشبسهای پیاپی، حملات اسرائیل در جنوب لبنان ادامه یافته است. مقامهای لبنانی میگویند حملات روز شنبه اسرائیل دستکم ۲۰ کشته برجای گذاشته است. ارتش لبنان نیز اعلام کرده یگانهای تخصصی همچنان در حال خنثیسازی بمبهای سنگین اسرائیلی در شهرها و روستاهای جنوب هستند و از ساکنان خواسته است برای بازگشت به مناطق مرزی عجله نکنند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفته است مذاکرات روز یکشنبه در سوئیس فقط یک روز طول خواهد کشید و بهدلیل آنکه واشنگتن هنوز توقف جنگ در لبنان را تضمین نکرده، گفتوگوها تنها بر اجرای خود تفاهمنامه متمرکز خواهد بود، نه بر مسائل اصلی مرحله بعد، از جمله پرونده هستهای و تحریمها. این موضع نشان میدهد تهران میخواهد پیش از ورود به مذاکرات محتوایی، نشانهای عملی از توان آمریکا برای مهار اسرائیل ببیند.
اسرائیل در این مذاکرات حضور ندارد و میگوید طرف توافق ایران و آمریکا نیست. دولت بنیامین نتانیاهو اعلام کرده نیروهای اسرائیلی از منطقهای که در جنوب لبنان تصرف کردهاند عقبنشینی نخواهند کرد. همین مسئله، اجرای بند لبنان در توافق را با ابهامی جدی روبهرو کرده است. از نگاه تهران، ادامه حملات اسرائیل نقض تعهدات واشنگتن است؛ از نگاه اسرائیل، توافقی که بدون حضور آن کشور نوشته شده، الزامآور نیست.
در داخل اسرائیل نیز توافق ایران و آمریکا با مخالفت گسترده روبهرو شده است. بر اساس نظرسنجی دانشگاه عبری، اکثریت بسیار بزرگی از اسرائیلیها معتقدند ایران بیش از اسرائیل از جنگ سود برده و اهداف اعلامشده جنگ محقق نشده است. کمتر از یکسوم پاسخدهندگان گفتهاند ادعاهای نتانیاهو درباره دستاوردهای بزرگ جنگ را باور دارند. این نارضایتی داخلی، فشار بیشتری بر دولت اسرائیل برای ادامه حضور نظامی در لبنان وارد میکند و میتواند مسیر اجرای توافق را دشوارتر کند.
ترامپ و مقامهای آمریکایی میگویند هنوز انتظار دارند به توافقی قوی برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای برسند. ونس پیش از سفر به سوئیس گفت امیدوار است مذاکرات در موضوع هستهای و آتشبس لبنان پیشرفت کند. اما تناقضهای موجود آشکار است: ایران میگوید بدون توقف واقعی جنگ در لبنان مذاکره جدی پیش نمیرود؛ آمریکا میگوید تنگه هرمز عملاً باز است؛ اسرائیل خود را ملزم به توافق نمیداند؛ و بازار نفت منتظر روشن شدن این است که آیا هرمز واقعاً بسته میماند یا نه.