چهارشنبه ۶ خرداد ۱۴۰۵

دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی، پس از نزدیک به سه ماه قطع و اختلال گسترده، از روز سه‌شنبه ۲٦ مه ۲۰۲٦ (۵ خرداد ۱٤۰۵) به‌صورت محدود و تدریجی در حال بازگشت است. سازمان ناظر بر اختلالات اینترنتی (نت‌بلاکس) اعلام کرد داده‌های زنده نشان می‌دهد اتصال اینترنت در ایران در هشتادوهشتمین روز از (انزوای تقریباً کامل) از شبکه جهانی، به‌طور نسبی احیا شده است. این سازمان مدت قطع ارتباط ایران با اینترنت جهانی را ۲۰۹۳ ساعت اعلام کرده و آن را طولانی‌ترین قطع سراسری اینترنت در تاریخ معاصر توصیف کرده است.
بازگشت اینترنت در ایران در پی ابلاغ مصوبه‌ای از سوی مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، برای بازگرداندن دسترسی به وضعیت پیش از دی‌ماه ۱٤٠٤ صورت می‌گیرد. پزشکیان دستور بازگشایی دسترسی به اینترنت بین‌الملل را صادر کرده، اما در زمان انتشار این دستور هنوز روشن نبود اتصال دوباره با چه سازوکاری و در چه جدول زمانی انجام خواهد شد. در ماه‌های اخیر بیشتر شهروندان ایران، جز شمار محدودی که به فیلترشکن‌های پرهزینه و پیشرفته دسترسی داشتند، از ارتباط عادی با اینترنت جهانی محروم بودند.
گزارش‌ رسانه‌های داخلی نشان می‌دهد مصوبه بازگشت اینترنت به وضعیت پیش از دی‌ماه، پس از تصویب در «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور»، برای اجرا به وزارت ارتباطات ابلاغ شد. این مصوبه با هدف پایان دادن به محدودیت‌های فعلی و بازگرداندن دسترسی کاربران به شبکه جهانی تصویب شده و همه نگاه‌ها به وزارت ارتباطات دوخته شده بود تا زمان و چگونگی اجرای آن مشخص شود.
با این حال، هم‌زمان با آغاز بازگشت محدود اینترنت، دیوان عدالت اداری با صدور دستور موقت، اجرای مصوبات و تصمیمات (ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور) را تا زمان رسیدگی نهایی به شکایت‌های مطرح‌شده متوقف کرد. مرکز رسانه قوه قضائیه اعلام کرد این دستور موقت به دلیل بررسی غیرقانونی بودن ساختار این ستاد صادر شده و مصوبات آن فعلاً قابل اجرا نیست. در عین حال، این مرکز تأکید کرد دیوان عدالت اداری « ورودی به موضوع قطع یا وصل بودن اینترنت بین‌الملل نداشته است».
به این ترتیب، وضعیت حقوقی دستور بازگشایی اینترنت همچنان مبهم است. از یک سو، دولت و وزارت ارتباطات روند بازگشت تدریجی اینترنت را آغازشده معرفی می‌کنند؛ از سوی دیگر، دستور موقت دیوان عدالت اداری می‌تواند پایه حقوقی تصمیم‌های ستادی را که این روند از مسیر آن اعلام شده بود، با تردید روبه‌رو کند. هنوز روشن نیست این تصمیم قضایی تا چه اندازه می‌تواند بر ادامه روند اتصال اینترنت اثر بگذارد یا صرفاً به اختلاف حقوقی بر سر ساختار ستاد ویژه محدود خواهد ماند.
دسترسی به اینترنت جهانی در ایران از بعدازظهر سه‌شنبه به‌تدریج از سر گرفته شد و در برخی ارزیابی‌ها به بیش از یک‌سوم سطح عادی پیشین رسید. با این حال، داده‌های شرکت تحلیلی (کنتیک) نشان می‌داد میزان دسترسی هنوز بسیار پایین‌تر از سطح عادی است و احتمالاً بازگشت اینترنت به‌صورت انتخابی و مرحله‌ای انجام می‌شود. برخی گزارش‌ها نیز از بازگشت محدود دسترسی در شبکه‌های اینترنت خانگی و شماری از ارائه‌دهندگان خدمات خبر داده‌اند، در حالی که وضعیت اینترنت موبایل همچنان ناپایدار گزارش شده است.
قطع گسترده اینترنت در ایران از دی‌ماه و هم‌زمان با اعتراض‌های سراسری آغاز شد و پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه ۲۰۲٦ شدت گرفت. مقام‌های حکومتی این محدودیت‌ها را با استناد به شرایط امنیتی توجیه کرده‌اند، اما منتقدان می‌گویند قطع اینترنت علاوه بر محدود کردن دسترسی مردم به اطلاعات، امکان سرکوب، کنترل ارتباطات و پنهان نگه‌داشتن ابعاد بحران داخلی را برای نهادهای امنیتی فراهم کرده است.
پیامدهای اقتصادی این قطع طولانی نیز سنگین بوده است. گزارش‌ها از آسیب شدید به کسب‌وکارهای آنلاین، خدمات دیجیتال، آموزش، ارتباطات خانوادگی و فعالیت‌های روزمره میلیون‌ها کاربر حکایت دارد. وزیر ارتباطات ایران نیز اذعان کرده است که محدودیت‌های ماه‌های اخیر به اقتصاد دیجیتال، کسب‌وکارهای اینترنتی و بخش خدمات کشور آسیب جدی زده و ادامه آن می‌توانست به تضعیف سرمایه‌گذاری، مهاجرت نیروی انسانی متخصص و گسترش الگوهای ارتباطی خارج از چارچوب رسمی حکومت بینجامد.