اعتراض،اعتصاب و مطالبات معیشتی علیه دولت؛ بولیوی در آستانه انفجار؛ صفآرایی آمریکا و راست منطقه
جمعه ۱ خرداد ۱۴۰۵
بولیوی وارد جدیترین بحران سیاسی خود از زمان روی کار آمدن رودریگو پاز شده
است. اعتراضهایی که از اعتصابها و مطالبات معیشتی آغاز شد، اکنون به جنبشی
سراسری با حضور اتحادیههای کارگری، معدنچیان، رانندگان، معلمان، سازمانهای
روستایی و گروههای بومی تبدیل شده است. معترضان خواهان عقبنشینی دولت از
سیاستهای ریاضتی، رسیدگی به گرانی و کمبود سوخت و در بخشی از جنبش،
استعفای رئیسجمهور هستند. رویترز گزارش داده است این اعتراضها از اوایل ماه
مه آغاز شد و بهتدریج به جنبشی ملی علیه جهتگیری اقتصادی دولت بدل شد.
بحران در کشوری جریان دارد که با کمبود دلار، کمبود سوخت، تورم بالا و
دشواریهای اقتصادی عمیق روبهروست. پاز که در نوامبر گذشته با وعده
“سرمایهداری برای همه” و اصلاحات بازارمحور به قدرت رسید، میگوید کاهش
هزینهها و تعدیل یارانه سوخت برای تثبیت اقتصاد ضروری است. اما این سیاستها
بهویژه در میان کارگران، روستاییان، حملونقلیها و گروههای بومی، بهعنوان
حملهای تازه به معیشت مردم تلقی شده است.
لاپاز، پایتخت سیاسی بولیوی، در روزهای اخیر به صحنه درگیریهای شدید میان
معترضان و پلیس تبدیل شده است. بنا بر گزارش گاردین، اعتراضها تاکنون دستکم
چهار کشته، دهها زخمی و بیش از ۴۰ راهبندان در سراسر کشور بر جای گذاشته
است. آسوشیتدپرس نیز گزارش داده است که بستهشدن راهها، بازارهای لاپاز را خالی
کرده و حتی ذخیره اکسیژن بیمارستان کودکان را به مرحله بحرانی رسانده است.
دولت پاز برای مقابله با بحران، از یکسو نیروهای امنیتی را برای بازکردن راهها به
خیابان فرستاده و از سوی دیگر وعده تغییر کابینه و تشکیل یک شورای اقتصادی و
اجتماعی را داده است. او گفته است حاضر است با گروههای اجتماعی وارد گفتوگو
شود، اما با کسانی که آنان را خرابکار مینامد گفتوگو نخواهد کرد. رویترز گزارش
داده است پاز روز چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت وعده جابهجایی در کابینه را داد، اما
زمانبندی و جزئیات آن را اعلام نکرد.
همزمان، بحران داخلی بولیوی به سرعت ابعاد منطقهای و بینالمللی پیدا کرده است.
کریستوفر لنداو، معاون وزیر خارجه آمریکا، اعتراضهای بولیوی را کودتا خوانده و
مدعی شده است این جنبش از سوی “ائتلافی نامقدس میان سیاست و جرایم
سازمانیافته” تأمین مالی میشود. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز از دولت
پاز حمایت کرده و گفته واشنگتن اجازه نخواهد داد: جنایتکاران و قاچاقچیان مواد
مخدر، رهبران منتخب را سرنگون کنند. این موضعگیریها، دخالت آشکار آمریکا در
بحران بولیوی را به یکی از محورهای مناقشه تبدیل کرده است.
در برابر این موضع، گوستاوو پترو، رئیسجمهور کلمبیا، از اعتراضها بهعنوان
خیزش مردمی یاد کرده و نسبت به سرکوب مردم بولیوی هشدار داده است. دولت
بولیوی در واکنش، سفیر کلمبیا در لاپاز را به اتهام دخالت در امور داخلی اخراج کرد و
بوگوتا نیز اعلام کرد سفیر بولیوی کلمبیا را ترک خواهد کرد. پترو گفته است اگر
پیشنهاد میانجیگری و گفتوگو باعث اخراج سفیر شود، این نشانه آن است که بولیوی
به سوی افراطگرایی میلغزد.
آرژانتین، تحت ریاست خاویر میلی، آشکارا در کنار دولت پاز ایستاده است. دولت
آرژانتین اعلام کرده است یک هواپیمای نظامی هرکولس سی-۱۳۰ را برای کمک
انسانی و انتقال غذا و کالاهای ضروری به بولیوی اعزام کرده است. اما این اقدام با
بدبینی مخالفان روبهرو شده است. اوو مورالس، رئیسجمهور پیشین بولیوی، مدعی
است پروازهای آرژانتین بخشی از پشتیبانی منطقهای برای سرکوب اعتراضهاست و
نه صرفاً کمک انسانی. دولت آرژانتین این مأموریت را رسمی، انسانی و به درخواست
دولت بولیوی معرفی کرده است.
مورالس اکنون بحران را “طرح کندور ۲۰۲۶” مینامد؛ اشارهای مستقیم به عملیات
کندور در دهه ۱۹۷۰، زمانی که دیکتاتوریهای نظامی آمریکای جنوبی با هماهنگی و
حمایت آمریکا به تعقیب، شکنجه و قتل مخالفان چپ و آزادیخواه پرداختند. مورالس
میگوید اینبار نیز آمریکا و دولتهای راست منطقه در حال هماهنگی برای سرکوب
جنبشهای مردمی، بومی و کارگری بولیوی هستند. منابع آرژانتینی گزارش دادهاند که
او دولت میلی را نیز به همکاری با این روند متهم کرده است.
دولت پاز و متحدانش، در مقابل، مورالس و نیروهای نزدیک به او را به تحریک
اعتراضها و تلاش برای بیثباتکردن کشور متهم میکنند. مورالس این اتهام را رد
کرده و میگوید اعتراضها واکنش مردم به اجرای مدل نولیبرال و بحران سوخت و
گرانی است. تحلیلگران نیز تأکید میکنند که هرچند مورالس هنوز در بخشی از جامعه
نفوذ دارد، اما دامنه اعتراضها فراتر از هواداران او رفته و به نارضایتی گسترده از
مسیر اقتصادی کشور گره خورده است.
در این میان، نخبگان اقتصادی و نیروهای راستگرا نیز به خیابان آمدهاند و زیر شعار
دفاع از دموکراسی علیه راهبندانها و اعتراضها بسیج میشوند. آسوشیتدپرس
گزارش داده است که هشت دولت همسو در آمریکای لاتین، از شیلی تا کاستاریکا،
بیانیهای مشترک در رد هر اقدامی که به گفته آنان «نظم دموکراتیک» را بیثبات کند
منتشر کردهاند. این صفآرایی نشان میدهد بحران بولیوی دیگر صرفاً یک کشمکش
داخلی نیست، بلکه به میدان رویارویی دو مسیر سیاسی در آمریکای لاتین تبدیل شده
است: از یکسو سیاستهای بازارمحور، پیوند با واشنگتن و دولتهای راست
منطقه، و از سوی دیگر جنبشهای کارگری، بومی و مردمی که خود را در برابر
بازگشت نولیبرالیسم میبینند.
بولیوی اکنون در لحظهای تعیینکننده قرار دارد. اگر دولت پاز بر سرکوب،
نظامیسازی و اتکا به حمایت واشنگتن و دولتهای راست منطقه تکیه کند، احتمال
گسترش خشونت و تعمیق شکاف اجتماعی افزایش خواهد یافت. اما اگر اعتراضهای
کارگران، روستاییان و مردم بومی بتواند دولت را به عقبنشینی از سیاستهای
ریاضتی وادار کند، بولیوی بار دیگر به یکی از صحنههای اصلی مقاومت اجتماعی در
آمریکای لاتین تبدیل خواهد شد؛ همان قارهای که بارها نشان داده است سرنوشت
دولتها نه فقط در کاخهای ریاستجمهوری، بلکه در خیابانها، معادن، روستاها و
صفوف کارگران رقم میخورد.