از چپ ایران تا محافل سیاستگذاری آمریکا: عباس میلانی، اتهامات مربوط به ساواک و سیاستِ دگردیسی فکری
پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵
نادر رحیمی
مسیر سیاسی و فکری عباس میلانی پرسشهایی را مطرح میکند که فراتر از زندگینامه یک پژوهشگر ایرانی-آمریکایی است. دگرگونی او از یک فعال مرتبط با جنبش چپ ایران به چهرهای دانشگاهی و مفسر سیاسی در دانشگاه استنفورد و مؤسسه هوور، نمونهای قابل تأمل برای بررسی رابطه میان روشنفکران، تغییر جهتگیریهای ایدئولوژیک، حمایتهای نهادی و منافع سیاست خارجی آمریکا فراهم میآورد. مسیر حرفهای او همچنین زمینهای برای مقایسه با فصلی کمتر مورد توجه، اما بهخوبی مستند از تاریخ جنگ سرد فراهم میکند: تلاش سازمان سیا برای جذب، پرورش و تأمین مالی روشنفکران چپگرا و ضدکمونیست در چارچوب مبارزه ایدئولوژیک گستردهتر این سازمان علیه اتحاد جماهیر شوروی.
پیشینه سیاسی میلانی ریشه در جنبشهای رادیکال دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ داشت. او که در دانشگاه کالیفرنیا در برکلی تحصیل کرده بود، با فضای سیاسی چپ نو آمریکا، از جمله جنبش آزادی بیان و جنبش پلنگهای سیاه، آشنا شد.
مسیر دانشگاهی بعدی او در ایالات متحده بهویژه قابل توجه است. میلانی پس از خروج از ایران در سال ۱۹۸۶، در دانشگاه نوتردام دو نامور به تدریس پرداخت و بهعنوان پژوهشگر در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی فعالیت کرد. او در سال ۲۰۰۳ بهعنوان پژوهشگر به مؤسسه هوور در دانشگاه استنفورد پیوست و یکی از مدیران مشترک «پروژه دموکراسی ایران» این مؤسسه شد. او بعدها برنامه مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد را بنیان گذاشت و مدیریت آن را بر عهده گرفت. مؤسسه هوور بهطور گسترده بهعنوان یکی از مهمترین اندیشکدههای محافظهکار و راستگرای ایالات متحده شناخته میشود.
این دگرگونی پرسشی مهم را پیش میکشد: چگونه باید رابطه میان هویت سیاسی چپگرایانه میلانی در سالهای نخست فعالیتش و جایگاه فکری و نهادی بعدی او در ساختار سیاست خارجی راستگرای آمریکا را درک کرد؟ بیتردید، زندانی شدن میلانی در دوران حکومت شاه و تجربههای بعدی او در جمهوری اسلامی، زمینههای مهمی برای فهم دگردیسی سیاسیاش فراهم میکنند. بااینحال، تحول ایدئولوژیک او را نباید صرفاً از منظر باورهای شخصی بررسی کرد؛ بلکه باید آن را در ارتباط با فضای سازمانی و سیاسیای نیز مطالعه کرد که فعالیت حرفهای بعدی او در آن شکل گرفت.
هدف این بررسی، قرار دادن زندگینامه او در بستر تاریخی گستردهتری است که در آن شبکههای روشنفکری، تغییر جهتگیریهای ایدئولوژیک و نهادهای ترویجکننده دیدگاههای سیاسی خاص، گاه در خدمت اهداف راهبردی و ژئوپلیتیکی قرار گرفتهاند.
از چپ ایران تا زندان شاه
شکلگیری اولیه شخصیت سیاسی میلانی تحت تأثیر فضای فکری و سیاسی اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ قرار داشت. او در دوران تحصیل در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، با جنبشهای سیاسی و جریانهای رادیکال فکری آن دوره آشنا شد و به فعالیتهای دانشجویان ایرانی مخالف شاه پیوست. پس از دریافت دکترای علوم سیاسی از دانشگاه هاوایی در سال ۱۹۷۴، در سال ۱۹۷۵ به ایران بازگشت و به عضویت هیئت علمی دانشگاه ملی ایران درآمد. بنا بر روایتهای زندگینامهای خود او، میلانی پس از بازگشت به ایران به فعالیت در جنبش زیرزمینی چپ کشور روی آورد؛ فعالیتی که سرانجام به بازداشت و زندانی شدن او در سال ۱۹۷۷ انجامید.
بازداشت میلانی با شبکه پیرامون سیروس نهاوندی و تشکیلات موسوم به «سازمان رهاییبخش خلقهای ایران» ارتباط داشت. نهاوندی بعدها بهعنوان مأموری شناخته شد که در جنبش مخالفان نفوذ کرده و اطلاعاتی را در اختیار ساواک، سازمان اطلاعات و امنیت حکومت شاه، قرار میداد. میلانی نیز در جریان سرکوبی که در پی این ماجرا صورت گرفت، بازداشت شد. او در یک دادگاه علنی نظامی محاکمه شد و پیش از آزادی، حدود یک سال را در زندان گذراند. بااینحال، چگونگی آزادی او یکی از بحثبرانگیزترین و درعینحال کمتر بررسیشدهترین مقاطع زندگی سیاسی اوست.
اتهام همکاری با ساواک: روایت یک همبندی سابق
یکی از روایتهای مهم درباره دوران زندان میلانی در مقالهای منتشرشده در اوت ۲۰۰۷ به قلم ناصر زرافشان، حقوقدان و فعال سیاسی ایرانی، با عنوان «وقتی آب سربالا میرود» منتشر شد. زرافشان در این مقاله به انتقاد از تصویری پرداخت که میلانی از چپ ایران ارائه میکرد و روایت او از گذشته سیاسی خودش را نیز به پرسش گرفت. زرافشان در بحث درباره بازداشت و آزادی میلانی، به گفتوگویی با دوست دیرینهاش ناصر رحماننژاد، کارگردان تئاتر و زندانی سیاسی سابق، اشاره کرد؛ کسی که مدتی در یک بند زندان با میلانی همبند بوده است.
زرافشان نوشت که رحماننژاد به او گفته بود میلانی شخصاً اظهار کرده است که قصد همکاری با ساواک را دارد. بنا بر روایت زرافشان، استدلال میلانی این بوده که تشکیلات تحت رهبری سیروس نهاوندی از ابتدا به دست ساواک ایجاد شده یا در آن نفوذ شده بود، مأموران امنیتی از همهچیز درباره اعضای آن اطلاع داشتند و بنابراین دلیلی برای امتناع از همکاری وجود نداشت.
رحماننژاد بعدها مستقیماً به این اتهام پرداخت. او در نوامبر ۲۰۰۷ روایتی مفصل با عنوان «قورباغه ابوعطا میخواند» منتشر کرد و در آن، شرایط ورود میلانی به بند زندان و گفتوگویی را که پس از محاکمه علنی در آوریل ۱۹۷۷ میان زندانیان صورت گرفته بود، بازگو کرد.
اهمیت ویژه روایت رحماننژاد در این است که او خود را نه مفسری که اتهام شخص دیگری را تکرار میکند، بلکه شاهد مستقیم آن گفتوگو معرفی میکند. او به یاد میآورد که میلانی چنین توضیح داده بود:
“ما چارهای جز همکاری نداشتیم، چون از همان ابتدا در دست ساواک بودیم و آنها همهچیز را درباره ما میدانستند”.
رحماننژاد همچنین به یاد میآورد که میلانی گفته بود به آنها وعده داده شده است که بهزودی آزاد خواهند شد. بنا بر روایت او، میلانی و دیگر متهمان پس از مدت نسبتاً کوتاهی از حضور در بند زندان آزاد شدند.
این اظهارات اهمیت دارند، زیرا روایت یک همبند سابق و مشخص را از توضیح خود میلانی درباره شرایط آزادیاش در اختیار ما قرار میدهند. مقاله پیشین زرافشان نیز پیشتر این ادعا را به نقل از رحماننژاد مطرح کرده بود که میلانی قصد همکاری با ساواک را داشته است؛ مقاله بعدی رحماننژاد، روایت مفصلتری از آن گفتوگو ارائه کرد.
محاکمه علنی نظامی میلانی نیز مسیر دیگری برای بررسی گذشته او فراهم میکند. رحماننژاد در روایت نوامبر ۲۰۰۷ خود به گزارشهای مطبوعاتی درباره دفاعیات میلانی در دادگاه اشاره میکند؛ از جمله بخشهایی که در آنها از نوسازی آغازشده در دوران سلطنت پهلوی و رهبری شاه تمجید شده بود. او همچنین به نشریهای اشاره میکند که ساواک منتشر کرده بود و به باور او، بخشهای قابلتوجهی از مطالب بازجویی میلانی در آن منعکس شده بود. رحماننژاد این اقدامات را نشانهای از نوعی سازش عمیقتر با دستگاه امنیتی میدانست.
در مقابل، خاطرات خود میلانی در کتاب «خاطرات دو شهر» روایت متفاوتی ارائه میکند. او از توافقی سخن میگوید که بر اساس آن پذیرفته بود در جریان محاکمه از انتقاد رژیم خودداری کند و در مقابل، به او وعده داده شده بود که ظرف حدود یک سال آزاد خواهد شد. میلانی این توافق را نوعی مصالحه در شرایط دشوار توصیف میکند و درعینحال میگوید که مقامات بعداً بخشهایی از دفاعیات او را بهگونهای بازتاب دادند که گویی در ستایش شاه بوده است.
اختلاف میان این روایتها شایسته بررسی جدی است. آیا توافق میلانی صرفاً به بیان مطالبی در دادگاه علنی محدود میشد یا تعهد گستردهتری برای همکاری با ساواک را نیز در بر میگرفت؟ آیا او در جریان بازجویی مطالب مکتوبی ارائه کرد که دستگاه امنیتی بعدها علیه سازمانهای مخالف به کار گرفت؟ و اگر چنین بود، ماهیت و دامنه این همکاری چه بود؟ پاسخ به این پرسشها مستلزم مقایسه خاطرات میلانی، روایت دستاول رحماننژاد، گزارش زرافشان، مطبوعات آن دوره و اسناد احتمالی باقیمانده از ساواک است.
صرفنظر از ارزیابی نهایی تاریخی، این مقطع را نمیتوان از بررسی تحول سیاسی میلانی حذف کرد. این رویداد یکی از لحظات تعیینکننده زندگینامه او در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ است و پرسشهایی اساسی درباره رابطه میان باور سیاسی، اجبار و سازش با قدرت اقتدارگرا مطرح میکند.
پیشینه جنگ سرد: سیاست شبکههای روشنفکری
پرسشهایی که درباره فعالیتهای بعدی میلانی مطرح میشوند، در چارچوب تاریخ گستردهتر سیاست فرهنگی و روشنفکری آمریکا در دوران جنگ سرد نیز قابل بررسیاند. حمایت پنهانی سازمان سیا از «کنگره آزادی فرهنگی» که در سال ۱۹۵۰ تأسیس شد، نمونه تاریخی مهمی در این زمینه است. این سازمان نویسندگان، دانشگاهیان، هنرمندان و روشنفکرانی با پیشینههای سیاسی متفاوت را گردهم آورد تا با نفوذ کمونیسم مقابله کند و اندیشههای لیبرالدموکراتیک غربی را ترویج دهد. اعضای شبکه آن لزوماً محافظهکار یا طرفدار متعارف آمریکا نبودند؛ برخی از آنها پیشینه سوسیالیستی یا چپگرایانه داشتند.
روایت تاریخی خود سازمان سیا نیز تأیید میکند که کنگره آزادی فرهنگی عملیاتی پنهانی بود و ترویج جریان چپ غیرکمونیست به یکی از عناصر مهم راهبرد این سازمان در مقابله با کمونیسم تبدیل شده بود. این سازمان از مجلات، کنفرانسها، فعالیتهای فرهنگی و تبادلات روشنفکری حمایت میکرد. حمایت مالی پنهانی سیا از این نهاد در دهه ۱۹۶۰ افشا شد و نشان داد که برخی از نهادهای فرهنگی و روشنفکری که ظاهراً مستقل بودند، در واقع از حمایت سازمان اطلاعاتی آمریکا برخوردار بودهاند.
اهمیت این تاریخ در آن است که نشان میدهد سیاست اطلاعاتی آمریکا همواره بر حمایت از روشنفکران آشکارا محافظهکار یا راستگرا متکی نبوده است. در دوران جنگ سرد، جذب و پرورش روشنفکران لیبرال، سوسیالیست و چپ غیرکمونیست نیز میتوانست در خدمت اهداف راهبردی آمریکا قرار گیرد. اعتبار سیاسی این افراد و سازمانها نیز اغلب به این وابسته بود که مستقل از حمایت مستقیم دولت آمریکا به نظر برسند.
این پیشینه تاریخی ثابت نمیکند که میلانی توسط سیا جذب شده، از آن بودجه دریافت کرده یا تحت هدایت آن فعالیت میکرده است. در مطالب ارائهشده در این مقاله، هیچ مدرک مستندی وجود ندارد که چنین رابطهای را اثبات کند. بااینحال، تاریخ کنگره آزادی فرهنگی چارچوبی معتبر برای بررسی چگونگی تلاقی شبکههای روشنفکری، بنیادهای خصوصی، نهادهای دانشگاهی و سازمانهای سیاستگذاری با منافع ژئوپلیتیکی آمریکا فراهم میکند.
از ایران تا ساختار دانشگاهی و سیاستگذاری آمریکا
پس از انقلاب ۱۳۵۷، میلانی فعالیت دانشگاهی خود را در ایران ادامه داد و از جمله در دانشگاه تهران و مرکز تحقیقات اجتماعی ایران مشغول به کار شد. او سرانجام ایران را ترک کرد و در ایالات متحده اقامت گزید؛ جایی که در دانشگاه نوتردام دو نامور به تدریس پرداخت و ارتباطات دانشگاهی خود را با دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، حفظ کرد. میلانی در سال ۲۰۰۳ بهعنوان پژوهشگر به مؤسسه هوور در دانشگاه استنفورد پیوست و یکی از مدیران مشترک پروژه دموکراسی ایران شد. در سال ۲۰۰۵ نیز مدیریت برنامه مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد را بر عهده گرفت.
آثار فکری بعدی او بهطور فزایندهای بر نهادهای لیبرالدموکراتیک، جامعه مدنی، تساهل مذهبی، تکثرگرایی سیاسی و شکلگیری طبقه متوسط برخوردار از مالکیت خصوصی تأکید داشتند. میلانی در مقاله سال ۲۰۰۷ خود با عنوان «چشماندازهای دموکراسی در ایران» استدلال کرد که تحقق دموکراسی مستلزم شکلگیری شرایط نهادی و اجتماعی خاصی، از جمله جامعه مدنی و طبقه متوسط برخوردار از مالکیت خصوصی است. او همچنین ارزیابی مجددی از سیاستهای نوسازی دوران پهلوی ارائه کرد، هرچند محدودیتهای اقتدارگرایانه نظام سیاسی شاه را نیز به رسمیت شناخت.
کتاب متأخر او، «شاه»، نیز به بازنگری در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی کمک کرد و بر نوسازی و تحولات جامعه ایران در آن دوره تأکید گذاشت. این دیدگاهها میلانی را در چارچوب جریان گستردهتری از اندیشه لیبرال و طرفدار نوسازی در ایران قرار میدهند. البته این استدلالها بهتنهایی ثابت نمیکنند که او سلطنتطلب است یا آثار پژوهشیاش از سوی یک سازمان سیاسی هدایت میشوند. بااینحال، تحول در تفسیر سیاسی او از تاریخ معاصر ایران، بخش مهمی از دگرگونی فکری اوست که شایسته بررسی است.
جایگاه نهادی این تحول نیز اهمیت دارد. مؤسسه هوور یک مرکز پژوهشی سیاستگذاری عمومی در دانشگاه استنفورد است که از نظر تاریخی گرایش محافظهکارانه و راستگرایانه داشته و در مباحث سیاست خارجی آمریکا حضور قابلتوجهی دارد. نقش میلانی در پروژه دموکراسی ایران او را در محیط نهادی آمریکایی قرار داد که در آن پژوهش درباره ایران با مباحث سیاستگذاری درباره ترویج دموکراسی، اپوزیسیون سیاسی و روابط ایران و آمریکا تلاقی پیدا میکند.
این پروژه در دورهای شکل گرفت که دولت جورج دبلیو بوش آشکارا برنامههای ترویج دموکراسی در خاورمیانه را دنبال میکرد. ایالات متحده منابع مالی عمومی قابلتوجهی را به برنامههای ترویج دموکراسی و جامعه مدنی مرتبط با ایران اختصاص داده بود. تاریخچه اولیه تأمین مالی پروژه دموکراسی ایران نیز نیازمند بررسی دقیقتری است. گزارشها از اسماعیل حوضور، بازرگان ایرانی-آمریکایی، نوشین هاشمی و گلی عامری، معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور آموزشی و فرهنگی در دولت جورج بوش، بهعنوان افرادی نام بردهاند که در سازماندهی کمکهای مالی خصوصی برای فعالیتهای میلانی و ایجاد یک کرسی وقفی در مؤسسه هوور نقش داشتهاند. گزارشی از صدای آمریکا در ژوئن ۲۰۰۵، گلی عامری را صراحتاً یکی از بنیانگذاران پروژه دموکراسی ایران در مؤسسه هوور، در کنار دیگر سازماندهندگان این پروژه، معرفی میکند. همچنین صورتجلسه جلسه تأیید صلاحیت او در سنای آمریکا در سال ۲۰۰۸، از او بهعنوان یکی از حامیان این پروژه نام میبرد.
دگرگونی فکری و زمینه سیاسی
زندگی حرفهای میلانی پرسشی گستردهتر درباره دگرگونی روشنفکرانی مطرح میکند که از جنبشهای سیاسی رادیکال به نهادهای مرتبط با ساختار سیاسی و ایدئولوژیک قدرت منتقل میشوند. چنین تحولاتی لزوماً نشانه فرصتطلبی یا جذب پنهانی نیستند. باورهای سیاسی تغییر میکنند، تجربههای تاریخی نگرشهای ایدئولوژیک را دگرگون میسازند و افراد ممکن است در واکنش به تحولات سیاسی، باورهای پیشین خود را بازنگری کنند.
بااینحال، نباید تحول فکری را فرایندی صرفاً خصوصی یا انتزاعی تلقی کرد. این تحول در بستر نهادها، شبکههای حرفهای، ساختارهای تأمین مالی و محیطهای سیاسی شکل میگیرد. در مورد میلانی، گذار از فعالیت مارکسیستی و زندان در دوران شاه به دستیابی به جایگاهی برجسته در یک نهاد سیاستگذاری آمریکایی، از آن جهت شایسته بررسی تاریخی است که چندین دوره مهم سیاسی را در بر میگیرد: سالهای پایانی سلطنت پهلوی، انقلاب ۱۳۵۷، تثبیت جمهوری اسلامی، پایان جنگ سرد و ظهور برنامههای آمریکایی ترویج دموکراسی در خاورمیانه.
شرایط آزادی او از زندان ساواک در سال ۱۹۷۷ در این زمینه اهمیت ویژهای دارد. این موضوع پرسشهایی درباره رابطه میان تعهدات سیاسی اولیه او و مسیر فکری بعدیاش مطرح میکند. شهادت رحماننژاد، روایتی که زرافشان از او نقل کرده، خاطرات خود میلانی و اسناد معاصر مربوط به محاکمه او باید در کنار یکدیگر و نه بهصورت گزینشی بررسی شوند. یک پژوهش تاریخی جدی باید هم احتمال همکاری و هم شرایط فشارآمیزی را در نظر بگیرد که زندانیان سیاسی تحت تأثیر آن با دستگاه امنیتی توافق میکردند یا مطالبی را بیان میکردند.
همین دقت در ارزیابی شواهد باید در بررسی روابط نهادی بعدی میلانی نیز رعایت شود. تاریخ مستند دخالت سیا در شبکههای روشنفکری دوران جنگ سرد، دلیلی برای بررسی ساختارهای نفوذ فرهنگی و سیاسی آمریکا فراهم میکند، اما مجوزی برای نسبت دادن رابطه اطلاعاتی به یک فرد، بدون ارائه مدرک، نیست.
نتیجهگیری
شاید چشمگیرترین جنبه تحول سیاسی و فکری عباس میلانی این باشد که مسیر او ظاهراً به نقطه آغاز بازگشته است. از مشارکت اولیه در سیاست مارکسیستی و چپ ایران، تا زندانی شدن در دوران شاه و اتهامات حلنشده درباره رابطهاش با ساواک، و سپس ظهور او بهعنوان چهرهای بانفوذ در ساختار سیاستگذاری آمریکا، مسیر میلانی با مجموعهای از دگرگونیهای عمیق ایدئولوژیک و نهادی همراه بوده است.
بازنگری مثبتتر او در تاریخ سلطنت پهلوی، در کنار حمایت اخیرش از جنبش پهلوی و اهداف سیاسی رضا پهلوی، این دگرگونی را به نقطه اوج ظاهری خود رسانده است. کسی که زمانی از مخالفان چپگرای سلطنت بود، اکنون به حامی جنبشی تبدیل شده است که در پی احیای همان دودمانی است که او روزگاری با آن مخالفت میکرد. این صرفاً یک تغییر موضع ایدئولوژیک نیست؛ بلکه وارونگی چشمگیر در همپیمانیهای سیاسی است و پرسشی اساسی درباره نیروها، تجربهها و روابط نهادیای مطرح میکند که مسیر فکری و سیاسی او را شکل دادهاند.
نوامبر ٢٠٢٦
