ازدواج کودکان در تلاقی فقر، مردسالاری و قوانین حکومت اسلامی
چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵
درخواست ۲۴ سازمان مدنی و حقوق بشری از گوگل و متا برای اقدام علیه این پلتفرم ایرانی، مسئله ازدواج کودکان را دوباره به عرصه عمومی کشانده است. بر اساس گزارش منتشرشده درباره این درخواست، سامانه امکان جست‌وجوی دختران نوجوان برای ازدواج را فراهم می‌کند و حتی امکان ایجاد پروفایل برای دختران ۱۳ساله را دارد؛ هرچند شرایط رسمی ثبت‌نام، زنان بالای ۱۵ سال را مجاز می‌داند. همچنین، ازدواج یک دختر ۱۶ساله با مردی ۲۳ساله در این پلتفرم به‌عنوان روایتی موفقیت‌آمیز معرفی شده است
ازدواج کودکان صرفاً پدیده‌ای فرهنگی یا تصمیمی خانوادگی نیست؛ بلکه در تلاقی فقر، سلطه مردسالارانه، نابرابری طبقاتی و سیاست‌های دولتی بازتولید می‌شود. در این مناسبات، حق کودکی، استقلال فردی و آینده دختران به اقتدار خانواده و نظم اجتماعی موجود واگذار می‌شود. ماجرای پلتفرم «آدم و حوا» این پرسش اساسی را پیش می‌کشد، چرا کودکی که باید از امنیت، آموزش، رشد آزادانه و حق بهره‌مندی از دنیای کودکانه برخوردار باشد، پیش از دستیابی به استقلال فردی در مقام همسر بالقوه تعریف می‌شود؟ و چگونه چنین امکانی در پیوند با چارچوب‌های قانونی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی شکل می‌گیرد؟
ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی جمهوری اسلامی، ازدواج دختران پیش از ۱۳ سال و پسران پیش از ۱۵ سال را با اجازه ولی، رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه صالح امکان‌پذیر می‌داند. مسئله بنیادی این چارچوب، به‌رسمیت‌شناختن امکان ازدواج در سنی است که فرد هنوز در مرحله کودکی قرار دارد. رضایت ولی یا تأیید قضایی، هیچ تغییری در واقعیت نقض آشکار حقوق کودکان نمی‌دهد. این ماده قانونی در خلأ شکل نگرفته است؛ بلکه در ارتباط با ساختارهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی عمل می‌کند. بنابراین، برای درک پدیده کودک همسری باید پرسید چه مناسباتی را تثبیت می‌کند، چه گروه‌هایی از تداوم آن منتفع می‌شوند و هزینه‌های انسانی آن بر دوش چه کسانی قرار می‌گیرد.
خانواده یکی از نهادهای اصلی بازتولید اجتماعی است. نسل تازه در آن پرورش می‌یابد، نیروی کار آینده شکل می‌گیرد و بخش بزرگی از کار مراقبتی و خانگی انجام می‌شود. در مناسبات پدرسالارانه، این مسئولیت‌ها به‌طور نامتناسب بر دوش زنان قرار می‌گیرد. ازدواج زودهنگام می‌تواند این تقسیم کار نابرابر را از سال‌های نخست زندگی بر دختران تحمیل کند و فرصت تحصیل، استقلال اقتصادی و مشارکت اجتماعی آنان را محدود سازد.
برای درک ازدواج کودکان باید به شرایط زندگی طبقات فرودست توجه کرد، اما فقر به‌تنهایی علت ازدواج کودکان نیست، با اینحال ناامنی معیشتی، دسترسی نابرابر به آموزش و درمان، بحران مسکن و فقدان حمایت اجتماعی می‌توانند امکان انتخاب را محدود کنند. پیامدهای ازدواج زودهنگام، از ترک تحصیل و وابستگی مالی تا بارداری زودهنگام و محدودشدن فرصت‌های شغلی، می‌توانند چرخه‌ای از محرومیت را بازتولید کنند. کاهش استقلال اقتصادی، امکان خروج از روابط نابرابر را دشوارتر می‌سازد و وابستگی حاصل نیز فرصت‌های انتخاب مستقل را محدود می‌کند. ازاین‌رو، دفاع از حقوق کودکان بدون مقابله با فقر، نابرابری آموزشی و فقدان فرصت‌های اقتصادی، مبارزه‌ای ناقص خواهد بود.
فناوری نیز به‌خودی‌خود رهایی‌بخش یا سرکوبگر نیست؛ کارکرد آن به روابط قدرت و اهدافی بستگی دارد که در خدمتشان قرار می‌گیرد. هنگامی که دختران نوجوان در قالب پروفایل‌های قابل جست‌وجو عرضه می‌شوند، زندگی و ویژگی‌های فردی آنان به داده‌هایی برای ارزیابی و انتخاب دیگران تبدیل می‌شود. مسئله صرفاً وجود یک ابزار دیجیتال نیست، بلکه مخدوش‌شدن مرز میان کودکِ صاحب حق و اراده و موضوع انتخاب دیگران است. این فرایند را می‌توان نوعی کالایی‌شدن دانست، نه لزوماً به معنای وقوع معامله‌ای اقتصادی، بلکه به معنای تبدیل انسان به موضوع انتخاب در سازوکاری سازمان‌یافته.
درخواست از گوگل برای حذف اپلیکیشن و از متا برای مسدودکردن حساب‌های تبلیغاتی می‌تواند اقدامی فوری برای محدودکردن دسترسی و کاهش خطرهای احتمالی باشد؛ اما جایگزین مقابله با ریشه‌های اجتماعی پدیده نیست. حذف یک پلتفرم، بدون تغییر قوانین و شرایط اقتصادی و مناسبات پدرسالارانه، زمینه بازتولید ازدواج کودکان را از میان نمی‌برد. گوگل و متا بنگاه‌هایی هستند که فعالیتشان در چارچوب منطق انباشت سرمایه و منافع تجاری سازمان می‌یابد و فشار عمومی برای پاسخ‌گوکردن این شرکت‌ها ضروری است. اما تغییر پایدار به اراده جمعی و دگرگون کردن ساختارهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی نیاز دارد.
مقابله با ازدواج کودکان مستلزم ممنوعیت قانونی ازدواج زیر ۱۸ سال، آموزش رایگان و همگانی، دسترسی مستقل و متناسب با سن به خدمات بهداشتی، تأمین اجتماعی فراگیر و فراهم‌کردن شرایط واقعی استقلال اقتصادی زنان است. همچنین، خانواده‌های محروم باید از حمایت‌های اجتماعی برخوردار شوند تا تأمین نیازهای اساسی به وابستگی دختران یا ازدواج زودهنگام گره نخورد. ماجرای «آدم و حوا» در نهایت پرسشی فراتر از عملکرد یک پلتفرم مطرح می‌کند: آیا جامعه، کودک را انسانی برخوردار از حق، کرامت و آینده‌ای مستقل می‌داند یا او را تابع تصمیم خانواده، اقتدار مردانه و نیازهای نظم اجتماعی موجود تلقی می‌کند؟
دفاع از حقوق کودکان مستلزم به‌رسمیت‌شناختن حق آنان بر امنیت، آموزش، سلامت، رشد آزادانه و مصونیت از ازدواج زودهنگام است. هیچ رضایت خانوادگی، توجیه اقتصادی یا مصلحت ایدئولوژیکی نمی‌تواند این حقوق را بی‌اهمیت سازد. رهایی واقعی زمانی آغاز می‌شود که هیچ کودکی برای برخورداری از امنیت و آینده ناچار نباشد کودکی خود را واگذار کند و هیچ زنی برای زیستن آزادانه به وابستگی اقتصادی یا اقتدار مردانه تن ندهد. این هدف، نه صرفاً اصلاح یک پلتفرم، بلکه تغییر مناسباتی را می‌طلبد که نابرابری را در خانواده، قانون، اقتصاد و زندگی روزمره بازتولید می‌کنند.
سخن روز: تلویزیون حزب کمونیست ایران و کومەله
www.facebook.com/Peshrawcpiran
www.instagram.com/Peshrawcpiran1