سه شنبه ۱۳ مرداد ۱۴۰۵

دونالد ترامپ روز دوشنبه اعلام کرد ایران با «آخرین فرصت» برای رسیدن به توافق و جلوگیری از تشدید حملات آمریکا روبه‌رو است. رئیس‌جمهور آمریکا هم‌زمان تهدید کرد اگر تهران توافق را نپذیرد، با حمله‌ای بزرگ و آنچه او «قطع رأس» خواند مواجه خواهد شد؛ تعبیری که ظاهراً به هدف قرار دادن رهبری جمهوری اسلامی اشاره دارد.
ترامپ در کاخ سفید گفت مذاکرات «همین حالا» جریان دارد و افزود: «فکر می‌کنم شاید به چیزی برسیم، اما می‌خواهم پیش از قطع رأس، آخرین فرصت را در اختیارشان بگذارم.» او گفت مذاکرات به درخواست ایران و با حمایت عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و چند کشور دیگر انجام می‌شود، اما درباره محل، شرکت‌کنندگان و قالب این گفت‌وگوها توضیحی نداد.
رئیس‌جمهور آمریکا طرح مورد نظر خود را دو مرحله‌ای توصیف کرد: مرحله نخست، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری ایمن کشتیرانی تجاری و مرحله دوم، رسیدگی به برنامه هسته‌ای ایران. او گفت مرحله دوم «مدتی طول خواهد کشید»، اما تهران باید اکنون برای امضای «یک سند خوب» تصمیم بگیرد.
در مقابل، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، گفت ایران در حال حاضر هیچ مذاکره‌ای با ایالات متحده ندارد و گفت‌وگوهای جاری تنها با عمان و درباره ایجاد یک مسیر موقت و امن در تنگه هرمز است. او افزود توافق احتمالی با عمان به‌تنهایی برای تغییر وضعیت تنگه کافی نیست و تا زمانی که آنچه تهران «تجاوز آمریکا» می‌خواند ادامه داشته باشد، شرایط تغییر نخواهد کرد.
ترامپ در واکنش، رهبران ایران را «به‌شدت دورو» خواند و مدعی شد آنان ابتدا درخواست مذاکره کرده‌اند و سپس علناً برگزاری گفت‌وگوها را انکار می‌کنند. او همچنین ادعا کرد نیروی دریایی آمریکا و محاصره دریایی این کشور، تنگه هرمز را کاملاً در کنترل دارند؛ ادعایی که تهران رد کرده است.
ترامپ گفت در پایان هفته گذشته و پس از تماس محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، و درخواست رهبران کشورهای خلیج فارس برای دادن فرصت بیشتر به دیپلماسی، حمله‌ای بسیار گسترده علیه ایران را لغو کرده است. او آن عملیات را «بزرگ‌ترین حمله از زمان جنگ جهانی دوم» توصیف کرد، اما جزئیاتی درباره اهداف یا ابعاد آن ارائه نداد. به گزارش آسوشیتدپرس، عربستان، قطر و امارات از واشنگتن خواسته بودند حملات تازه را متوقف کند.
اختلاف بر سر مسیر عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، در کانون بن‌بست کنونی قرار دارد. ایران و عمان درباره ایجاد یک گذرگاه میانی با مسیر رفت‌وبرگشت گفت‌وگو کرده‌اند؛ مسیری موقت که تا زمان تصمیم‌گیری درباره یک راه ثابت مورد استفاده قرار گیرد. بقایی گفته است دو طرف نقشه‌های پیشنهادی خود را مبادله کرده‌اند.
ایران پیش‌تر خواهان عبور کشتی‌ها از مسیر شمالی و نزدیک‌تر به سواحل خود شده و با تقسیم مساوی تردد میان مسیرهای شمالی و جنوبی و همچنین مین‌روبی مسیر جنوبی توسط یک کشور ثالث مخالفت کرده بود. یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده، تأسیس یک شرکت مشترک ایرانی ـ عمانی برای ارائه خدمات دریایی و بیمه‌ای با هزینه کمتر و تعرفه‌های ترجیحی برای برخی کشورهاست.
با وجود تقریباً مسدود ماندن تنگه، داده‌های شرکت «کپلر» نشان می‌دهد روز یکشنبه ۹ کشتی از این آبراه عبور کردند که بیشتر آن‌ها مسیر تحت کنترل ایران را برگزیدند. پیش از آغاز جنگ، حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع معامله‌شده در جهان از تنگه هرمز عبور می‌کرد و اختلال در کشتیرانی، قیمت انرژی و تورم جهانی را به‌شدت افزایش داده است.
توافق درباره یک مسیر مورد قبول دو طرف، مقدمه اجرای دیگر مفاد تفاهم‌نامه آتش‌بس ۱۸ ژوئن تلقی می‌شود. اختلاف واشنگتن و تهران بر سر تفسیر تعهدات این تفاهم‌نامه، به ازسرگیری جنگ و گسترش درگیری‌ها به دریای سرخ و عراق انجامیده است. عمان پیش‌تر همراه با ایران بر عبور ایمن کشتی‌ها بر اساس حقوق بین‌الملل و رعایت حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تأکید کرده بود.
هم‌زمان، در داخل ساختار حکومت ایران بر سر ادامه مسیر دیپلماتیک اختلاف‌نظر آشکاری دیده می‌شود. مجلس خبرگان در بیانیه‌ای هشدار داده است که امید بستن به تفاهم با آمریکا «راه به جایی نخواهد برد»؛ درحالی‌که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، تفاهم‌نامه موجود را محور احتمالی مناسبات خارجی آینده جمهوری اسلامی توصیف کرده است.
مداخله کشورهای عربی خلیج فارس برای جلوگیری از حمله تازه آمریکا، نشان‌دهنده نگرانی آن‌ها از خارج شدن جنگ از کنترل است. این نگرانی در شرایطی افزایش یافته که درگیری‌ها به عراق، یمن و دریای سرخ گسترش یافته و تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز و باب‌المندب، هم‌زمان دو مسیر حیاتی انتقال انرژی و تجارت جهانی را تحت فشار قرار داده است. با وجود ادعای ترامپ درباره آغاز مذاکرات، تا بامداد سه‌شنبه هنوز هیچ نشست مستقیم یا غیرمستقیم میان نمایندگان ایران و آمریکا رسماً تأیید نشده است.