ابرقدرتها به تنهایی قادر به حل بحرانهای جهان نیستند
چهارشنبه ۱ مهر ۱۴۰۵
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، روز سهشنبه ۳۱ شهریور در آخرین سخنرانی خود در مقام دبیرکل در برابر مجمع عمومی هشدار داد جهان با همزمانی بیسابقهای از جنگ، بحران اقلیمی، نابرابری، گسترش هوش مصنوعی و فروپاشی اعتماد به نهادهای بینالمللی روبهرو است. او گفت شکافهای ژئوپولیتیک طی یک دهه گذشته از «ترک» به «دره» تبدیل شدهاند و قدرتهای بزرگ نیز نشان دادهاند که توان نظامی، اقتصادی یا فناوری به تنهایی نمیتواند امنیت و ثبات جهانی را تضمین کند. دوره دوم دبیرکلی گوترش در پایان سال جاری میلادی به پایان میرسد.
گوترش با مرور ده سال حضور خود در رأس سازمان ملل گفت در این دوره جنگها با پیامدهای ویرانگر گسترش یافتهاند، غیرنظامیان به هدف تبدیل شدهاند، گرسنگی به عنوان ابزار جنگ مورد استفاده قرار گرفته و حقوق بینالملل بارها کنار گذاشته شده است. او تأکید کرد قدرت نظامی به تنهایی صلح نمیآورد، قدرت اقتصادی قادر به تحمیل ثبات نیست و برتری فناوری نیز امنیت ایجاد نمیکند. به گفته او، در شرایطی که قدرت جهانی در حال بازتوزیع است، ساختارهای حکمرانی بینالمللی همچنان بازتاب توازن قوای دهههای گذشتهاند.
دبیرکل سازمان ملل بخش مهمی از سخنانش را به جنگهای خاورمیانه اختصاص داد. او با اشاره به حمله حماس در مهر ۱٤۰۲ و آنچه پس از آن در غزه رخ داد، گفت میزان کشتار و ویرانی فلسطینیان در غزه در دوران دبیرکلی او بیسابقه بوده است. گوترش خواستار توقف جنگ، ورود بدون مانع کمکهای بشردوستانه و حفظ راهحل دوکشوری شد و هشدار داد گسترش شهرکها، خشونت و آوارگی فلسطینیان در کرانه باختری میتواند چشمانداز تشکیل کشور مستقل فلسطین را از میان ببرد. حاضران هنگام دفاع او از راهحل دوکشوری برای اسرائیل و فلسطین برای مدتی طولانی تشویق کردند.
او درباره اوکراین نیز حمله تمامعیار روسیه را نقض آشکار منشور سازمان ملل خواند، اما همزمان نسبت به گسترش حملات به زیرساختهای غیرنظامی و انرژی در داخل روسیه و تأثیر آن بر زنجیره جهانی غذا و انرژی هشدار داد. گوترش همچنین خواهان اصلاح شورای امنیت شد و گفت ساختاری که در قرن بیستویکم هیچ کشور آفریقایی را به عنوان عضو دائم در خود ندارد، دیگر قابل دفاع نیست. روسیه نیز روز سهشنبه اعلام کرد با افزایش شمار اعضای دائم شورای امنیت موافق است، اما حاضر نیست حق وتوی اعضای کنونی کنار گذاشته شود.
گوترش همچنین هشدار داد بخشی از قدرتی که پیشتر در اختیار دولتها بود، اکنون به شمار محدودی از شرکتها و افراد خصوصی منتقل شده است؛ شرکتهایی که بر سیاست، اقتصاد، جریان اطلاعات و توسعه فناوری تأثیر فزایندهای دارند. او از رهبران جهان خواست برای هوش مصنوعی یک چارچوب چندجانبه و سازوکار نظارتی مستقل ایجاد کنند و هشدار داد سلاحهای خودکار مرگبار دیگر موضوع داستانهای علمیـتخیلی نیستند. از نگاه او، انتخاب پیش روی جهان میان ادامه تکهتکهشدن نظام بینالمللی و بازسازی همکاری چندجانبه است.
بحران اقلیمی نیز یکی دیگر از محورهای سخنرانی گوترش بود. او شرکتهای بزرگ نفتی را متهم کرد که دههها از آلودگی جو سود بردهاند و خواستار آن شد که آلودهکنندگان هزینه خسارتهای اقلیمی را بپردازند. همزمان، مجمع عمومی امسال در شرایطی برگزار میشود که جنگهای اوکراین و خاورمیانه، تنشهای ایران و آمریکا، بحران غزه، رقابت آمریکا و چین و نگرانی از گسترش کنترلنشده هوش مصنوعی بر دستور کار رهبران جهان سنگینی میکند. نزدیک به ۱۳۰ رئیس دولت و حکومت در نشستهای این هفته در نیویورک حضور دارند.
گوترش در پایان از قدرتهای بزرگ خواست محدودیت قدرت خود را به رسمیت بشناسند و تأکید کرد آزمون اصلی جهان این است که آیا قدرت در چهارچوب قانون اعمال خواهد شد یا فراتر از آن. او گفت منشور سازمان ملل باید «بدون استانداردهای دوگانه» اجرا شود و حفاظت از غیرنظامیان نباید به هویت قربانی یا طرف درگیر بستگی داشته باشد. سخنرانی سهشنبه آخرین حضور گوترش در افتتاحیه مجمع عمومی به عنوان دبیرکل سازمان ملل بود؛ نهادی که خود او اذعان کرد زیر فشار کمبود منابع، رقابت قدرتهای بزرگ و بیاعتمادی فزاینده قرار گرفته، اما همچنان آن را ضروریترین چارچوب موجود برای اقدام جمعی جهانی دانست.
در نخستین روز مجمع عمومی، رهبران چند کشور نیز دیدگاههای متفاوتی درباره نظم جهانی مطرح کردند. لولا داسیلوا، رئیسجمهور برزیل، از حاکمیت ملی و چندجانبهگرایی دفاع کرد و نسبت به مداخله خارجی در انتخابات کشورهای آمریکای لاتین هشدار داد؛ او تأکید کرد «برزیل حیاط خلوت هیچکس نیست» و بار دیگر خواهان اصلاح شورای امنیت شد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در سخنرانی خود از جنگ آمریکا علیه ایران دفاع کرد و مدعی شد این عملیات مانع دستیابی تهران به سلاح هستهای شده است. او همزمان سازمان ملل و برخی نهادهای بینالمللی را متهم کرد که در امور حاکمیت آمریکا دخالت میکنند.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، نیز ساختار کنونی شورای امنیت و امتیاز وتوی پنج عضو دائم را مورد انتقاد قرار داد.